Evropski konteksti

Dela četvorice značajnih umetnika XX veka – Petra Dobrovića, Save Šumanovića, Milana Konjovića i Bogdana Šuputa predstavljena su u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu na reprezentativnoj izložbi – "Evropski konteksti", koja pruža savremeno tumačenje nacionalne umetnosti prve polovine XX veka.

Tekst: Vesna Knežević Baletić

Četiri velikana međuratnog srpskog slikarstva dostojno su ovih dana predstavljeni u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu velikom reprezentativnom izložbom Evropski konteksti – Dobrović, Šumanović, Konjović, Šuput, koja je otvorena je 19. avgusta i trajaće do 19. oktobra 2009. godine. Izložba obuhvata dela četvorice značajnih umetnika 20. veka – Petra Dobrovića (1890–1942), Save Šumanovića (1896–1942), Milana Konjovića (1898–1993) i Bogdana Šuputa (1914–1942) – koji su svojim delovanjem obeležili umetnost prve polovine XX veka u Vojvodini i našoj likovnoj umetnosti uopšte. Izložba obuhvata 42 eksponata – 36 slika i 6 grafika iz fonda Galerije Matice srpske, kao i propratni materijal o životu i stvaralaštvu odabranih umetnika. Izložba je realizovana pod pokroviteljstvom Izvršnog veća AP Vojvodine, a autor i kustos izložbe je mr Tijana Palkovljević, koju pitamo:

Zašto su baš ova četiri velikana naše umetnosti izabrana da budu predstavljena na jedinstvenoj izložbi?

– Ovom izložbom želeli smo da prikažemo dela iz fonda Galerije Matice srpske, koja su posle formiranja stalnih postavki ostala u depou, ali i da istovremeno pružimo savremenije tumačenje nacionalne umetnosti prve polovine XX veka. Zbog toga smo se opredelili za grupni izložbu četiri autora, u želji da ukažemo na evropske kontekste njihovog stvaralaštva. Odabrani autori, obeležili su umetnost navedenog perioda, kretali su se u istim geografskim i hronološkim koordinatama, a dela su im se trajno preplela u fondu Galerije Matice srpske, pa tako i na ovoj izložbi.

Šta je ovim autorima zajedničko, a u čemu se najviše razlikuju?

– Zajedničko im je tlo sa kojeg su potekli, iako se radi o različitim gradovima panonske ravnice (Pečuj, Vinkovci, Sombor, Sisak). Zajedničko im je i obrazovanje u gimnazijama i umetničkim školama Centralne Evrope (Pečuj, Zemun, Novi Sad, Budimpešta, Zagreb). Ipak, najviše ih vezuje boravak, školovanje i usavršavanje u najznačajnijem umetničkom centru – Parizu. Svaki od njih proveo je neko vreme u francuskoj prestonici, gde su se slikarski usavršavali, drugovali sa savremenicima, obilazili izložbe, pisali kritike i izlagali na samostalnim i grupnim izložbama. Upoznavali su se sa aktuelnim umetničkim idejama i tendencijama, a zatim ih prihvatali, prilagođavali sopstvenom senzibilitetu, transponovali u sopstveni umetnički izraz. Upravo se u tome i razlikuju, jer je svaki od njih po povratku u domovinu, a u skladu s potrebama i ukusom građanske sredine, stvorio autentični likovni opus. Radovi izloženi na izložbi "Evropski konteksti" istovremeno ukazuju i na sličnosti i na razlike među njima.

Predstavljeni slikari

Na izložbi je slikarstvo Save Šumanovića predstavljeno delima nastalim tokom jedne decenije, između 1921. i 1930. godine. Smenjivanjem dve suštinski srodne teme – predstava akta i čoveka u prirodi – jasno se uočava jedna od tipičnih karakteristika Šumanovićevog stvaralaštva: multiplikacija i varijacija motiva. Jedan akt ili dva, tri ili četiri figure u pejzažu, odnos čoveka sa čovekom i čoveka sa prirodom – noseća su tema izloženih slika.

Stvaralaštvo Bogdana Šuputa predstavljeno je na izložbi sa pet uljanih kompozicija nastalih tokom 1937. i 1938. godine i šest grafičkih listova. Izloženi su autoportret, mrtva priroda, vojvođanski pejzaž i dve pariske vedute. Narativi odabranih radova svedočanstva su slikarovih razmišljanja o sebi, prostorima kojima se kreće, predmetima koji ih definišu, dok tehnika linoreza potencira dramatičnosti izraza i podvlači angažovani stav umetnika prema društvenim zbivanjima.

Opus Milana Konjovića predstavljen je izborom dela koja ilustruju raznorodnost njegovih tematskih interesovanja. Nastala u rasponu između 1923. i 1958. godine ona istovremeno upućuju i na brojne promene kroz koje njegovo slikarstvo prolazi. Autor postavke Tijana Palkovljević u katalogu Izložbe skreće pažnju da je Konjović tokom 1921. i 1922. boravio u Minhenu, Drezdenu i Berlinu gde se upoznao sa idejama nemačkog ekspresionizma. Autoportret sa cigaretom, rađen pre odlaska u Pariz, demonstrira spremnost ali i sposobnost da se prihvate i primene viđene umetničke tendencije. Ostala izložena dela, nastala za vreme boravaka u Parizu i nakon njega, pokazuju raznovrsna tematska interesovanja i promene u domenu formalnog jezika; svi radovi upućuju na njegovo opredeljenje za ekspresionistički prosede.

Stvaralaštvo Petra Dobrovića predstavljeno je delima nastalim u rasponu između 1918. i 1935. godine, koja ilustruju umetnikova stilska kretanja i kolebanja, njegovu putanju traganja za monumentalizmom, opredeljenja za retoriku "realizama", te napuštanja primata narativnog i gravitiranja ka konceptu "čistog slikarstva". I tematika izloženih radova potencira širinu slikarovih preokupacija: istorijska kompozicija, mrtva priroda, portret, pejzaž. Portreti funkcionišu kao svojevrsne mentalne mape: oni manjeg formata, prijatelja i poznanika, svedočanstva su o ljudima koji oblikuju umetnikov privatni prostor, dok su portreti monumentalne forme i karaktera pokazatelji njegove društvene pozicije, odnosno javne projekcije njegove socijalne angažovanosti.

Dobrović, Šumanović i Šuput – tragično su završili živote 1942. godine u vihoru Drugog svetskog rata. Njihovo stvaralaštvo prekinuto je iznenada: Dobrovićevo u pedeset drugoj, Šumanovićevo u četrdeset i četvrtoj, Šuputovo u dvadeset i osmoj godini života. Milan Konjović jedini je nastavio da slika i u izmenjenim društvenim i političkim prilikama druge polovine veka. Za ostalu trojicu ti posleratni putevi mogu se samo naslućivati.

Životni putevi Dobrovića, Konjovića, Šumanovića i Šuputa sporadično su se preplitali. Znatno češće, naravno, susretala su im se dela – na izložbama od Beograda, Zagreba i Pariza do reprezentativnih smotri jugoslovenske umetnosti u Londonu i Amsterdamu. I na koncu – sada, na zajedničkoj izložbi u Novom Sadu.