Gvozdena kapija Dunava

Sa prirodnim lepotama i mnogobrojnim kulturnim i istorijskim spomenicima Đerdap je baština svetskih razmera. Poduhvat izmeštanja čuvene Trajanove table na Dunavu upoređuje se sa izmeštanjem hramova sa kolosalnim kipovima Ramzesa II u Abu Simbelu u Egiptu.

Tekst: Bogdan Ibrajter
Fotografije: Milan Melka

Egipat je dar Nila, Amazon reka – more, Volga satkana od balada, a Dunav, Istros, Mataos, Danubijus – najmnogoljudnije je porečje i reka s najviše atributa na svetu. Najatraktivniji tok Dunava, s Đerdapom, najvećom klisurom Evrope, protiče kroz Srbiju. Samo u toku jednog dana namernik u Đerdapu može da se nađe u staništu drevnog čoveka u Lepenskom viru, ispred čuvene Trajanove table, koju je rimski imperator podigao pre dva milenijuma, u nekom priobalnom selu pored garavih peći, nalik eskimskim igloima, u kojima ljudi prave ćumur, na takmičenju belih jedrilica kod Golupca ili u čamcu sa iskusnim ribarima, koji nasred Dunava bućkom love somove.

Đerdap – Gvozdena kapija Dunava, počinje kod srednjovekovne tvrđave Golubac na srpskoj, i stene Babakaj na rumunskoj strani. Nizvodno, uporedo s klisurom, u dužini od oko sto kilometara i površinom od 65.000 hektara uz Dunav, prostire se i Nacionalni park "Đerdap". S bogatom florom i faunom, nesvakidašnjim prirodnim lepotama, znamenitostima i istorijskim spomenicima iz doba paleolita, Starog Rima, pa do naših dana, ovaj park s kolevkom dunavske i evropske civilizacije, baština je svetskih razmera. Dunav je najširi pre ulaza u Gvozdena vrata, ako se izuzme delta – ušće u Crno more. Sa širinom od šest kilometara tu reka liči na more. Prema hroničarima tvrđava Golubac je podignuta u XIV veku. Ispod zidina Golupca nalazi se spomen-česma poljskom junaku Zaviši Crnom, koji je tu, na Golupcu, poginuo leta gospodnjeg 1428, u bici s Turcima. Česmu su podigli izviđači Srbije i Poljske. Preko od Golupca, na rumunskoj strani, iznad vode se uzdiže šiljata stena Babakaj, koju je ovekovečio slikar Đorđe Krstić.

U Đerdapu su tri klisure - Golubačka, Gospođin vir i Sipska, dva kanjona - Veliki i Mali kazan, i tri kotline: Ljupkovska, Donjomilanovačka i Oršavska. Gotovo se na svakom kilometru kroz Đerdap nalazi poneka znamenitost. Nizvodno od Golupca, u Ljupkovskoj kotlini su arheološki lokaliteti Brnjica s rimskim pregradnim zidovima, srednjovekovna nekropola Čezava, kasnoantički lokalitet Zidanac, rimsko utvrđenje Saldum, preistorijsko naselje Kožica... U Gospođinom viru su ostaci preistorijskog naselja Lepenski Vir. Tu je čovek obitavao pre osam hiljada godina, a o njegovoj svesti i kulturi svedoče kamene skulpture modelovane kao ribolike ljudske glave, ribe ili jeleni. Tu je danas i muzej "Lepenski Vir". Naspram Lepenskog Vira, na rumunskoj se strani nalazi Treskavac, stena trapezoidnog oblika nazvana tako jer se na njoj istresaju gromovi. Po ugledu na oblik te stene drevni Lepenci su gradili krovove svojih kuća... Od ušća Boljetinske reke do okuke zvane Hladna voda, uzdiže se gromada Grben, sazdana od kamenih slojeva nalik listovima knjige. Kupaste izbočine Grebena podsećaju na hramove i pagode u džunglama Kambodže.

U Donjomilanovačkoj kotlini je Donji Milanovac, nekadašnji Poreč, lep gradić s klimom kao na Mediteranu, a znamenit po Starini Novaku i Miši Anastasijeviću, dunavskom kapetanu, brodovlasniku i velikom narodnom dobrotvoru. Posle Donjomilanovačke kotline Dunav ulazi u 19 kilometara dugačak Kazan. Tu je reka mestimično široka samo 150 metara. Pre izgradnje hidroelektrane "Đerdap" u dubokim virovima Kazana mrestile su se morune i jesetre koje su tu dolazile iz Crnog mora. U Kazanu su gromade i masivi Veliki i Mali Štrbac, s liticama od 800 metara, koje se vertikalno spuštaju u reku. Kamene litice menjaju boju prema suncu i dobu dana, baš kao na katedrali u Ruanu na slikama Kloda Monea. Sa stene Ploče, iznad Kazana, pruža se najlepši pogled na Đerdap. Na izlazu iz Malog kazana je Hajdučka vodenica, a ispod Golog brda se nalazi znamenita Trajanova tabla. Uklesali su je legionari rimskog imperatora Trajana Marka Ulpija (53–117) u slavu probijanja i završetka podunavskog rimskog puta (via militaris) kroz Gornju Meziju, godine 104. Ispod zasvođenog kamenog krova na timpanonu je latinskim slovima uklesano: "TABULA TRAIANA". Ispod toga je delimično oštećen tekst: "IMP CAESAR DIVI NERVAE F NERVA TRAIANVS AVG GERM PONTIF MAXIMVS TRIB POT IIII PATER PATRIAE COS III MONTIBVS EXCISI. ANCO..BVS SVBLATIS VIA. FECIT... or " – "Imperator Cezar, božanskog Nerve sin, Nerva Trajan Avgustus, Germanik, konzul po četvrti put, savladao dunavsko stenje, sagradio je ovaj put"...

Via militaris više ne postoji. Potopljen je. Zbog izgradnje hidroelektrane Đerdap i akumulacionog jezera, šezdesetih godina dvadesetog veka nivo vode u Dunavu je znatno porastao pa je i Trajanova tabla morala da bude izmeštena i podignuta za dvadesetak metara. Bio je to velik poduhvat koji se upoređuje sa izmeštanjem staroegipatskih hramova sa kolosnim kipovima Ramzesa II u Abu Simbelu, prilikom izgradnje velike brane u Asuanu sredinom prošlog veka. Možda i veći. Hramovi i kolosi su prvo isečeni u blokove težine od 15 do 20 tona, pa su onda prenošeni na nova staništa. Trajanova tabla je isečena iz stene u jednom komadu od 300 tona i tako izmeštena. Poduhvatom je rukovodio poznati beogradski arhitekt profesor Milorad Dimitrijević...

Po izlasku iz Malog kazana Dunav se širi u Oršavsku kotlinu, pa ulazi u Sipsku klisuru. Podizanjem hidroelektrane u Oršavskoj kotlini je potopljeno istorijsko ostrvo Adakale, na kojem su 1804. pogubljene dahije Aganlija, Kučuk Alija, Mula Jusuf i Fočić Mehmed Aga. U Oršavskoj kotlini je gradić Tekija u kojem se svakog leta održava takmičenje u ribolovu na soma tradicionalnom "bućkom". Takmičari za mamac koriste crnu glistu, durdubak, pijavicu, školjku, rovca. Zabace udicu, a potom specijalnom drvenom spravom, bućkom, udaraju po vodi. Som je radoznao, kreće prema zvuku bućke, i grize mamac. Ove godine na tekijskom takmičenju najveći som ulovljen na bućku bio je težak gotovo trideset kilograma.