Na ovogodišnjem zasedanju Uneskovog Komiteta za svetsku baštinu održanom u julu u Viljnusu, glavnom gradu Litvanije, odlučeno je da se crkva Bogorodice Ljeviške i manastiri Gračanica i Pećka patrijaršija upišu na Listu svetske baštine, čime im se priznaje prepoznatljiva i izuzetna univerzalna spomenička vrednost. Zasedanju Komiteta i izboru naših spomenika prethodila je zvanična odluka Srbije da se oni nominuju i izrada nominacionog dosijea. Bilo je moguće uključiti sva tri spomenika na Listu tokom jednog zasedanja, budući da su bili nominovani kao grupa koja se pridodaje manastiru Dečanima, koji im je blizak hronološki i stilski, a upisan je na istu listu 2004. godine.
Rezultat: četiri najvrednija spomenika srednjovekovne srpske kulture i umetnosti na teritoriji Kosova i Metohije nalaze se sada na Uneskovoj Listi svetske baštine pod zajedničkim nazivom "Srednjovekovni spomenici na Kosovu". Kao što je logično pretpostaviti, ovaj naziv nije bio naš predlog kao države članice. Srbija je predala nominacioni dosije pod nazivom "Srpski srednjovekovni spomenici na Kosovu", ali s obzirom na to da nijedan spomenik na Uneskovoj Listi nema nacionalnu odrednicu, od nje se i u našem slučaju moralo odustati. Ovaj problem se pojavio s obzirom na to da je u pitanju grupa spomenika, jer kada je reč o pojedinačnom spomeniku, navodi se samo njegovo, uslovno rečeno, vlastito ime, kao što je bio slučaj sa manastirom Studenica ili Starim Rasom sa Sopoćanima koji se na Uneskovoj Listi nalaze već dugi niz godina.
Istovremeno, ista spomenička grupa upisana je i na Uneskovu Listu baštine u opasnosti, jer su oni zaista neprekidno ugroženi. Uključivanje spomenika na listu Svetske baštine, a pogotovo na Listu baštine u opasnosti podrazumeva obavezan monitoring, odn. obilaske od strane Uneskovih misija koje će pratiti razvoj situacije i eventualne promene na spomenicima jer je cilj da se položaj spomenika sa Liste baštine u opasnosti što pre poboljša i da se on skine sa te liste. U daljem radu na ovim spomenicima biće nužno da Srbija sarađuje sa Uneskom, Unmikom i prelaznim institucijama na Kosovu.
|
|
|
Povodom ovogodišnjeg upisa naša tri spomenika na Uneskovu Listu, treba istaći da taj uspeh postaje veći ako se uzme u obzir činjenica da nominacije nekih velikih i uticajnih država nisu bile prihvaćene. Time se jasno pokazuje spremnost i kvalifikovanost naših stručnjaka da odgovore na sve Uneskove zahteve koji se tiču izrade složenog nominacionog dosijea, realizovanog u veoma kratkom roku od strane multidisciplinarnih stručnih timova Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture – Beograd.
Crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu (sagrađena oko 1306/07), najstarija je među zadužbinama kralja Milutina (vladao 1282–1321) koje je on tokom prve dve decenije 14. veka gradio gotovo doslovno iz godine u godinu. Bogorodica Ljeviška jedina je sačuvana episkopska gradska crkva srednjovekovne, pretežno ruralne Srbije. Iako je podignuta na višeslojnim ostacima, njen protomajstor je uspeo da ostvari originalnu građevinu novog stila – renesanse Paleologa – prvu te vrste u Srbiji. To je crkva upisanog krsta sa pet kupola i spoljnom pripratom u obliku otvorenog portika sa zvonikom nad ulazom, delo protomajstora Nikole, koji je najverovatnije došao iz Epira.
Uprkos visokim arhitektonskim vrednostima Bogorodice Ljeviške, njen najveći kvalitet leži u njenom zidnom slikarstvu, delu slikara Mihaila iz poznate solunske porodice Astrapa i, verovatno, njegovog pomoćnika Evtihija. Obojica će ostati u Srbiji do kraja druge dekade 14. veka angažovani od kralja Milutina, a njihov rad se može pratiti na potpisanim fresko ansamblima tokom perioda dugog četvrt veka, što je jedinstven slučaj u vizantijskoj umetnosti.
|
Slikarstvo Bogorodice Ljeviške (oko 1310–1313) donosi mnoge novine u programu, ikonografiji i stilu. Prepoznatljiv je uticaj liturgijske poezije na izbor tema, živopis postaje izrazito narativan zbog čega se kompozicije smanjuju kao i likovi na njima, a slikanoj arhitekturi se pridaje veći značaj. Ove promene omogućuju povećanje broja kompozicija i učesnika u svakoj od njih. Sve su to karakteristike novog stila koji za vladavine kralja Milutina efektno započinje u Srbiji upravo ovom prizrenskom crkvom. Kolosalne figure najznačajnijih članova dinastije Nemanjića iz narteksa, slikane na crvenoj pozadini, simbolu carskog dostojanstva, među kojima dominira izvanredan portret kralja Milutina, jasno upućuju na visok položaj Srbije u vizantijskoj zajednici država. Marta 2004. albanski teroristi spalili su te portrete šaljući nedvosmislenu poruku baštinicima ovog spomenika. |
 |
Crkva je pretvorena u džamiju tokom turske vladavine, kad je izgrađeno minare, a freske su najpre obijene oštrim sečivom da bi malter preko njih lakše nalegao, a zidovi potom bili prekrečeni, prema potrebama islamske religije. Tokom konzervatorsko-restauratorskih radova tokom pedesetih godina minulog veka, freske su otkrivene, ali se ispostavilo da je sačuvana samo jedna trećina ukupnog živopisa.
Posle marta 2004. i albanskih masovnih napada tokom kojih su stradale mnoge vredne i stare srpske crkve i manastiri na Kosovu i Metohiji, procenat sačuvanog živopisa Bogorodice Ljeviške još je manji. Sve prizrenske srednjovekovne crkve su tog marta pre dve godine teško oštećene, a spaljivanje Bogorodice Ljeviške predstavlja najteži zločin počinjen u naše vreme prema srpskoj kulturnoj baštini na Kosovu. Nadajmo se da je i poslednji.
|
|
|
U nizu manastira čiji je ktitor bio kralj Milutin, Gračanica se nalazi na samom kraju - dekoracija njene crkve završena je 1321. Po svojim umetničkim vrednostima ona predstavlja jedno od vrhunskih dela kasnovizantijske umetnosti u celini. Crkva manastira Gračanice uključuje se u već postojeći tip petokupolnih crkava osnove upisanog krsta, i to kao vrhunac razvoja arhitekture ovog tipa. U njenom spoljašnjem izgledu postignut je idealan odnos proporcija i volumena sa trodelnom vertikalnom podelom na fasadama i postupnim izdizanjem lukova, svodova i kupola u gornjim zonama kojima dominira središnja kupola snažno ističući piramidalnu masu građevine. Tipičan vizantijski način zidanja naizmeničnim smenjivanjem crvene opeke, debelog sloja beličastog maltera i sivog kamena daje dinamiku i toplinu spoljnom izgledu fasada. Nešto kasnije dodata spoljna priprata imala je nekada zvonik.
Unutrašnjost crkve oslikali su najverovatnije isti majstori kao i Bogorodicu Ljevišku. Relativno dobro očuvano slikarstvo visokog kvaliteta, pruža velike mogućnosti za upoznavanje sa ikonografskom tematikom tzv. renesanse Paleologa, ali i sa srpskom vladarskom ideologijom koja je u vladarskim zadužbinama uvek ostavljala snažan pečat na zidno slikarstvo. U tom smislu veoma je rečita kompozicija Loze Nemanjića, koja se u Gračanici javlja po prvi put, a koja dinastiju Nemanjića predstavlja kao svetorodnu, poredeći je sa Hristovom lozom, to jest genealogijom. Lepota likova i vešto komponovanje slike pokazuju da je stil renesanse Paleologa ušao u svoju zrelu fazu.
 |
Pećka patrijaršije predstavlja jedinstven arhitektonski i slikarski kompleks i duhovno središte srpskog naroda. Napadi Kumana krajem 13. veka, izazvali su privremeno preseljenje sedišta arhiepiskopije iz Žiče u njen metoh (današnjim rečnikom – ogranak), crkvu Sv. Apostola u Peći, podignutu i oslikanu nekoliko decenija ranije. Tokom prve polovine 14. veka sa severne strane crkve Sv. Apostola dozidana je crkva Sv. Dimitrija, a sa južne crkva Bogorodice Odigitrije (Putevoditeljice) i kapela Sv. Nikole na njenoj južnoj strani. |
Sve tri crkve su povezane velikom zajedničkom pripratom na zapadnoj strani koja je imala velike otvore i zvonik.
Pećka patrijaršije predstavlja jedinstven arhitektonski i slikarski kompleks i duhovno središte srpskog naroda. Napadi Kumana krajem 13. veka, izazvali su privremeno preseljenje sedišta arhiepiskopije iz Žiče u njen metoh (današnjim rečnikom – ogranak), crkvu Sv. Apostola u Peći, podignutu i oslikanu nekoliko decenija ranije. Tokom prve polovine 14. veka sa severne strane crkve Sv. Apostola dozidana je crkva Sv. Dimitrija, a sa južne crkva Bogorodice Odigitrije (Putevoditeljice) i kapela Sv. Nikole na njenoj južnoj strani. Sve tri crkve su povezane velikom zajedničkom pripratom na zapadnoj strani koja je imala velike otvore i zvonik.
Kompleks građevina Pećke patrijaršije, pored elemenata raškog i vizantijskog stila u spoljnom ukrasu i detaljima, nosi čak i neka obeležja romano-gotičkog stila. Sve tri su u osnovi jednostavne građevine sa po jednom kupolom. Najstarija crkva Pećke patrijaršije, Sv. Apostoli, živopisana je oko 1260. freskama koje pružaju izvanredan primer duboke duhovnosti vizantijske svete slike i zato su uključene u sve preglede vizantijskog slikarstva kao i freske Bogorodice Ljeviške i Gračanice. Crkva Bogorodice Odigitrije mauzolej je arhiepiskopa Danila II (1324–1337). Fresko dekoracija njegove zadužbine iz četvrte decenije 14. veka otkriva učenost ktitora, ali i želju da se ona ne ističe previše uočljivo. To nije slikarstvo velike lepote, već više pravac istraživanja novih umetničkih puteva. Iz istog vremena je i slikarstvo zajedničke priprate. Crkva Sv. Dimitrija, oslikana sredinom 14. veka, stilski pripada vladajućem stilu Paleologa, mada ne više tako prefinjenom kakav je bio tokom prve dve decenije istog stoleća. Zanimljivost ove crkve predstavlja natpis u apsidi na grčkom jeziku kojim je slikar iskazao sopstveni, ali za srednji vek tipičan, odnos prema talentu: "Dar Božji iz ruke Jovanove".
|
|
| Posebna vrednost slikarstva Pećke patrijaršije leži u činjenici da je ono nastajalo u periodu od 13. veka do poslednje četvrtine 17 veka. Naime, znatno oštećen živopis priprate obnovljen je velikoj meri u 16. veku, dok je u 17. stoleću domaći živopisac Georgije Mitrofanović oslikao ponovo veći deo crkve Sv. Dimitrija, postupivši kao restaurator, čuvajući sve što je bilo moguće sačuvati i ponavljajući ono što je vidljivo. Pećka patrijaršija predstavlja veoma bogat izvor za izučavanje razvoja slikarstva ovog dela Balkana. U periodu turske okupacije slikarske radionice iz Peći nalazile su posao u mnogim srednjovekovnim manastirima kojima je bila neophodna obnova živopisa. | 
