Skulpture Lepenskog vira

Monumentalne skulpture nastale u VII milenijumu pre nove ere na tlu današnje Srbije, milenijumima pre kultura Mesopotamije i starog Egipta, predstavljaju autonomnu duhovnu tvorevinu tadašnjih žitelja đerdapske obale Dunava.

Tekst i fotografije ljubaznošću Narodnog muzeja u Beogradu

Eponimni lokalitet kulture Lepenski Vir nalazi se na srpskoj obali Dunava, nedaleko od Donjeg Milanovca. Sistematska arheološka iskopavanja tokom kojih su, pored nadaleko čuvenih skulptura, otkriveni mnogobrojni žrtvenici, vatrišta i trapezoidni arhitektonski objekti podizani prema jedinstvenoj geometrijskoj šemi, svedoče o činjenici da je reč o jednoj od najkompleksnijih i najintrigantnijih preistorijskih kultura.

Zahvaljujući radu akademika Dragoslava Srejovića, rukovodioca arheoloških iskopavanja Lepenskog Vira, danas znamo da je pre 9.000 godina u Đerdapskoj klisuri postojalo kompleksno mezolitsko naselje koje odiše skladom iz-među ambijenta i arhitektonskih formi. Tokom arheoloških iskopavanja krajem šezdesetih godina prošlog veka, na lokalitetu Lepenski Vir je, između ostalog, pronađeno čak 17 jedinstvenih antropomorfnih skulptura.

Skulpture nastale u VII milenijumu pre nove ere, milenijumima pre kultura Mesopotamije i starog Egipta, pred-stavljaju autonomnu duhovnu tvorevinu tadašnjih stanovnika Đerdapa. Za sve članove zajednice one su bile najveće svetinje koje su poštovali, a koje su im otkrivale istine o svetu koji ih okružuje i određivale ponašanje u svakodnevnom životu.

Monumentalne skulpture predstavljaju ikonografsku ilustraciju jednog složenog mita, a za njihovo razumevanje i sagledavanje postoji nekoliko teorija. Prema jednom tumačenju, preko skulptura postavljanih uz kućna ognjišta, članovi zajednice su se povezivali sa vodom i kamenom
– večnim elementima iz svog najbližeg okruženja. Drugo tumačenje govori o tome da antropomorfne skulpture sa lokaliteta Lepenski Vir predstavljaju individualizovano biće božanstva koje je identifikovano kao božanstvo Sunca. U skladu sa ovom teorijom, Ljubinka Babović u svojim knjigama objašnjava kako ove skulpture reprezentuju polnu podvojenost živog sveta. Muški princip (Danubius) predstavljen je kroz ihtioidne (ribolike) forme, dok je ženski princip prepoznat u pčeli (Praroditeljka i Vodena vila). Skulptura Adam predstavlja čoveka u formi fetusa i jedina je sa ljudskim telom i glavom, dok je skulptura Hronos jedina alegorična predstava boga Sunca u antropomorfnom obličju.

Monumentalne skulpture sa lokaliteta Lepenski Vir danas se čuvaju u Narodnom muzeju u Beogradu, dok je deo pokretnog arheološkog materijala, otkrivenog tokom sistematskih istraživanja lokaliteta Lepenski Vir, moguće videti u Muzeju Lepenski Vir (selo Boljetin kod Donjeg Milanovca).