Skriveno habzburško nasleđe Srbije

Nalik je grofici u poznim godinama, još uvek elegantnoj. Njegovi građani nose u sebi duboko usađen gradski mentalitet, koji proizlazi iz duge i slavne istorije i sa ljubavlju brinu o baroknim i modernim fasadama Sombora.

Tekst: Aleksander Bilinis
Fotografije: Milan Melka

Ušuškan na krajnjem severozapadu Srbije, na samo tridesetak kilometara od Mađarske i Hrvatske, leži ovaj miran, skriveni dragulj. Koristim reč grad u bukvalnom smislu, kao što bi vam to bilo koji Somborac rekao. Sombor je dobio status grada dobijanjem povelje od kraljice Marije Terezije 1741. Od tada, grad je uglavnom bio ekonomsko, administrativno i kulturno središte mnogo šire oblasti.

Sombor je jedan od onih gradova koji odišu kosmopolitskom atmosferom, uprkos svojoj ne tako velikoj površini (oko 50.000 stanovnika) zbog svoje mešovite populacije i istorije. Srpski i mađarski jezik mogu se čuti na svakoj ulici grada i sva javna obaveštenja moraju biti napisana na oba jezika. Ovo je ipak Vojvodina, teritorija gde živi više od 20 različitih naroda i najmanje pet različitih jezika ima status zvaničnog jezika. Sombor je duže od 200 godina bio glavni centar pokrajine u Austrougarskoj i gledajući njegove elegantne javne i stambene građevine možete pratiti njegovu istoriju arhitekture nastale još za vreme carstva. Jedan pedijatar, Somborac, elegantni stariji gospodin, Mađar poreklom, rekao je sledeće: "Pravi Somborac je onaj koji će vam kada čuje zvuk crkvenih zvona reći sa koje crkve zvone zvona i zašto zvone". Ovde se katolici i pravoslavci mešaju i druže na ulicama, a brakovi između pripadnika različitih etničkih i verskih zajednica toliko često se sklapaju da je to i nemoguće primetiti.

Osim etničkog ili verskog identiteta, ovde u Somboru, oseća se duboki građanski identitet i privrženost gradu svih naroda koji žive u njemu, kao i pravi osećaj pripadnosti u raznolikoj, ali ipak ujedinjenoj zajednici.

Sombor danas simbolizuje sanjarenje i nostalgiju i tek poneki nagoveštaj tuge koja često dolazi kao posledica gubitaka ekonomske i administrativne nadmoći. Ovaj mali grad ima veliki broj umetnika s obzirom na svoju veličinu. Sombor je pogodno mesto za pisanje knjiga, zaljubljivanje, ili za slikanje na platnu. Sve ove lepe stvari odvijaju se u pozadini izbledelog arhitektonskog veličanstva, spojenog sa intimnošću koja proizlazi iz usporenijeg tempa života.

Na sreću, Sombor je tek koji sat udaljen od Beograda ili Novog Sada i sat vremena od Subotice. Autobuski saobraćaj je redovan, ali da bi se grad u potpunosti obišao, opuštenim tempom, iznajmljivanje automobila, ili organizovano razgledanje grada najbolji je izbor. Udaljenost od Beograda je 180 km, a od Novog Sada 100 km. Da bi se obišao grad i njegova okolina, idealno je prenoćiti u njemu. Sombor nema velike hotele, već samo male, intimne pansione, koji, iskreno, više odgovaraju ovako malom i živopisnom gradiću.

Ulica Kralja Petra je samo srce grada. Ona predstavlja dugačku pešačku zonu, koja se na jugu graniči sa zdanjem somborske Gradske kuće, divne građevine iz kasnog austrougarskog perioda, kada je Sombor bio važan administrativni centar Austrougarskog carstva. Vredi videti impozantnu, iako već pomalo izbledelu građevinu, njenu prelepu ajnfort kapiju, pokriveni kolski ulaz popločan drvenim kockama koja se pruža ka drvenoj konstrukciji (da bi se prigušio zvuk konjskih potkovica).

Neposredno uz Gradsku kuću Sombora nalaze se uređeni parkovi sa veličansvenom katoličkom crkvom sa dva zvonika, koja predstavlja najvišu i ujedno i najistaknutiju građevinu prilikom ulaska u grad. Ulica Kralja Petra vodi na Trg Svetog Đorđa, lokaciju na kojoj se nalazi pravoslavna crkva. Ona je jedna od najlepših primera barokne pravoslavne arhitekture na svetu i predstavlja podsetnik na somborske Srbe, koji su iako ostavši verni svojoj veri, brzo prihvatili veliki deo kulture Habzburške monarhije.

Somborski Srbi su mnogo toga dali svojoj naciji. Prva učiteljska škola na srpskom jeziku nastala je upravo ovde. Srpska Čitaonica, nastala je 1845. nastavljajući da neguje srpsku književnost koja se sve više razvijala. Dva srpska patrijarha rođena su u Somboru kao i nekoliko najboljih srpskih pisaca i slikara. Dve glavne galerije, galerija "Milan Konjović" i galerija "Laza Kostić" čuvaju dela ovih umetnika i predstavljaju mesta koja bi obavezno trebalo videti prilikom posete grada.

Fijaker predstavlja simbol grada, a u blizini Gradskog muzeja Sombora nekoliko kočija sa konjima mogu se iznajmiti radi obilaska gradskog kružnog puta, nalik bečkom Ringu u malom. Tokom spore vožnje fijakerom vaš će vam vozač najverovatnije skrenuti pažnju i na ostale zanimljivosti centra grada.

Takođe, jedna od zanimljivosti predstavlja i somborsko drveće, od kojih su mnoge vrste uvezene iz doline reke Misisipi u SAD da bi se grad zaštitio od prašine sa okolnih polja i njiva. Ono sada stoji kao ponosna straža duž glavnog puta.

U slučaju da je neka od večernjih predstava na repertoaru, poseta Narodnom pozorištu Sombora predstavljala bi još jedno lepo iskustvo koje ne bi trebalo propustiti. Elegantni enterijer pozorišta, iz kasnog perioda Habzburške monarhije, odvući će vam pažnju sa predstave.

U Somboru kultura kafana predstavlja izvrsnu kombinaciju balkanskog i austrougarskog. Sa obe strane ulice Kralja Petra , kao i u poprečnim ulicama i ušuškanim dvorištima, ima mnoštvo kafanica. Neke od njih vredi posetiti, kao na primer kafanu "Stari fijaker" koja se nalazi u bašti pored Opštine grada, ili kafanu "Kafe des Artes", boemsku kafanu smeštenu u prijatnom dvorištu desno od ulice Kralja Petra, pored prostorija Turističke organizacije Sombora.

Grad predstavlja izvrsnu lokaciju i mesto u kome je lepo provesti dan ili dva. Posetiti okolinu grada, a ne videti novouređene somborske salaše predstavljalo bi veliki propust.

Somborki salaši, čiji naziv potiče od mađarske reči koja znači "seosko domaćinstvo", pomogli su u kultivisanju obilja plodnog zemljišta, a mnogi od ovih salaša povratili su uz pomoć ljudi entuzijasta i lokalnih preduzetnika, rustičan izgled, upotpunjen starim poljoprivrednim oruđem, slikama i posuđem.

Očuvana elegancija Sombora i mirniji tempo života, omogućavaju posetiocu da doživi obilje prirodnih lepota i arhitekturu grada na prisan i neužurban način. Iako je sve blizu, sve se toliko razlikuje – u pogledu kulture i impresije koju grad ostavlja. Jednom kada dođete u grad lako može da vam se desi da u njemu i ostanete, jer Sombor je grad koji nikoga ne ostavlja ravnodušnim.