Na Kosmetu kod Peći, gde se Pećka Bistrica probija kroz uske klance Rugovske klisure, da bi se razlila u metohijskoj ravnici, tokom XIII i XIV veka podignut je veliki kompleks Pećke patrijaršije.
Tekst i fotografije: Kosta Rakić |
|
Manastir, vekovno stecište srpskih episkopa i patrijaraha koji su ovde i sahranjeni, od kraja XIII veka pa sve do 1766. godine, opstavši u srednjem veku i tokom turske vladavine, bio je duhovno središte srpskog naroda i pravoslavlja, središte crkvene organizacije, najpre Srpske arhiepiskopije, a od 1346. godine i patrijaršije. Cela istorija stilova srednjovekovnog zidnog slikarstva može se sagledati na zidovima pećkih crkava. |
| |
| Manastirski kompleks, udaljen kilometar od Peći, skupina je najvrednijih graditeljskih i umetničkih spomenika, a sačinjavaju ga četiri crkve: glavna, Svetih Apostola (polovina XIII veka), Crkva svetog Dimitrija (1316–1320) i 1330. godine prizidani uz južnu fasadu glavne crkve hramovi Svete Bogorodice Odigitrije i Svetog Nikole. Uz crkve Sv. Apostola, Sv. Dimitrija i Sv. Bogorodice podignuta je u isto vreme i prostrana, sa svih strana kao trem otvorena priprata, u ono vreme arhitektonsko remek-delo, koja je kasnije zazidana. Posred priprate postojala je i kula-zvonik, naknadno porušena. Sadašnji zvonik sagrađen je pre više od trideset godina kao zadužbina patrijarha Germana. Na uzvišenju koje se prostire iznad reke nalaze se ostaci utvrđenja što je vekovima štitilo manastir, a na obroncima Prokletija živeli su u pećinama isposnici, monasi, povinujući se najstrožim normama monaškog života. |
|
Priprata
Danilo II je ispred sve tri crkve – Sv. apostola, Sv. Dimitrija i bogorodice Odigitrije podigao u XIV veku i prostranu zajedničku pripratu i ispred nje veliki pirg koji više ne postoji. priprata je posebna građevinska celina i nema upoređenja ni u srpskoj ni u vizantijskoj arhitekturi. Nesrazmerno je velika u odnosu na svaku od tri crkve – namena joj je bila da služi kao priprata trima crkvama za liturgijske i druge obrede. Nepravilnog pravougaonog oblika, slobodnim stranama koje su građene u vidu tremova sa arkadama – oslonjena je na istočnom delu na sve tri crkve. Otvorena je sa svih strana i važila je za remek delo arhitektonske celine. zidana je od mešanog materijala.
Glavna obeležja građevine su oslikane fasade, zvonik, mermerni pod, stubovi i freske na svodovima. Prilikom obnove, sredinom XVI veka, lukovi priprate su zazidani.
Od prvobitnih fresaka sačuvane su pojedine u jugoistočnom delu. Među njima je i loza Nemanjića. kasnijim prepravkama živopis je u tolikoj meri iskvaren, da je nemoguće pretpostaviti kako su prvobitne freske izgledale. Očuvan živopis potiče iz 1565. godine kad je priprata ponovo oslikana. grupa slikara radila je pod rukovodstvom zoografa Andreja.
Srpski arhiepiskopi i patrijarsi islikani su u prvoj zoni. U gornjim delovima, pored scena iz kalendara i vaseljenskih sabora, nalaze se i stojeće figure, među njima i šestorica poznatih balkanskih pustinjaka. Slikari priprate nisu dosegli umetničke kvalitete svojih prethodnika iz XIV veka. u priprati se nalazi i "presto Sv. Save" odakle su srpski verodostojnici predsedavali crkvenim skupovima. | |
|
Crkva sv. Apostola podignuta je u trećoj deceniji XIII veka, na mestu gde je već ranije postojao neki hram. Po svemu sudeći ktitor je bio arhiepiskop Arsenije I, ali uz veliku pomoć sv. Save. Jednobrodna građevina s kupolom i transeptom podignuta je po uzoru na Žiču. Nije u celini sačuvala prvobitni izgled. Neizmenjen je istočni, uglavnom središnji deo hrama. Pripada raškoj stilskoj grupi. Fasada je nekada bila omalterisana i crveno obojena. Zidana je od lomljenog kamena i tečnog maltera, sa svodovima od sige. Oko 1250. godine crkva je prvi put živopisana, takođe u više mahova, sve do XVIII veka. Dve glavne ideje pećkih fresaka, nadgrobna namena i apostolska uloga, predočene su i na glavnim mestima u hramu sv. Apostola. |
| |
Umetnička vrednost najvećeg broja fresaka u ovoj crkvi uzdiže ih među najistaknutije predstavnike srpske umetnosti XIII veka i uz živopise Studenice, Žiče, Mileševe, Morače i Sopoćana sami su vrh stvaralaštva monumentalnog i plastičnog stila toga veka. Gotovo je nemoguće pronaći nešto što bi u slikarstvu pravoslavnog sveta XIII veka bilo toliko vredno da može da se uporedi sa živopisom ovih hramova.
Prvobitne freske sačuvane su u oltaru, kupoli, starom narteksu i u gornjim delovima potkupolnog prostora. Slikari, različitih umetničkih dometa, nisu poznati. Bogata obrada kompozicija, s mnogo učesnika čiji je raspored u prostoru znatno slobodniji, podređena je realnom odnosu figura prema arhitekturi i pejzažu. Tu prvi put neživi predmeti, prostor i arhitektura, postaju ravnopravni s ljudskim likom i, štaviše, neživi predmet u sredini kompozicije dominira nad ljudskim figurama. U oltaru su Deizis i scena Poklonjenje žrtvi, iznad oltara je Pričešće apostola, u potkupolnom prostoru scene iz Hristovog života, a u kupoli veličanstveno Vaznesenje Hristovo. Scene stradanja Hrista u zapadnom delu crkve naslikane su krajem XIII veka, a stojeće figure i Veliki praznici u pevničkim prostorima nastali su u drugoj polovini XIV veka. |
Deizis, freska (oko 1260), crkva Sv. Apostola |
Bogorodica sa Hristom i sveti Nikola, crkva Sv. Apostola (oko 1300) |
| Pećki Deizis u oltaru, izuzetnih razmera s natprirodno velikim figurama, opominje na nadgrobnu namenu crkve, na vaskrsenje ljudi i na strašni sud. Velika freska Vaznesenje Hristovo u kupoli, grandiozna je kompozicija u kojoj Hristos, blistav u zlatom ukrašenoj odeći, dominira svojom natprirodnom veličinom, dok se Bogorodica u pozi orante, ističe blagim konturama lika. Freska je bez naglašenog kolorita, ali sa izrazitim tonskim vrednostima i odnosima svetlog i tamnog, što je reakcija na sopoćanski raskošni svetli kolorit. Vaznesenje je kapitalno delo sveukupnog zidnog slikarstva tog veka. |
|
Riznica
U riznici manastira čuvaju se ikone, rukopisne knjige i dela primenjene umetnosti od sredine XII do kraja XIX veka. Najdragoceniji su ostaci velike patrijaršijske biblioteke sa 113 rukopisa, među kojima je i Romilovo jevanđelje s kraja XIV veka, dioptra iz prve polovine XV veka i čuveni primerak Oktoiha petoglasnika, štampanog u Cetinju 1494. godine. Pojedini rukopisi bogato su ukrašeni ornamentima. uz zbirke zlatarskih radova – pozlaćeni krstovi, korice jevanđelja, pojasevi, u riznici se čuva i veliko zvono iz 1432. godine. Od radova srednjovekovne plastike izdvajaju se ukrasi na sarkofazima i izrezbarene dveri. svi navedeni predmeti u poslednjim pogromima na Kosovu i Metohiji srećno su sačuvani i nalaze se pod specijalnom zaštitom. | |
|
Na kompozicijama u zapadnom delu hrama uočavaju se odlike novog narativnog stila sa velikim brojem ličnosti i detaljnom obradom ambijenta, ali su ih radili slikari skromnih mogućnosti. Sredinom XIII veka naslikani su i medaljoni mučenika, a neposredno zatim i po motivu retka freska sahrane patrijarha Joanikija na kojoj je prikazan tadašnji izgled Pećke patrijaršije. Iz treće četvrtine XIV veka pažnju privlače freske svetih ratnika u živopisnim odorama, kao i freske sv. Save, Stefana Nemanje i scene velikih praznika. Izduženim figurama i toplinom kolorita, te freske najavljuju pojavu moravskog slikarstva. U toku XVI i XVII veka crkva je još dva puta živopisana.
U hramu su sarkofazi arhiepiskopa Arsenija I, Save II i Joanikija II.
|
Dve devojke, detalj freske "Rođenje Bogorodice", (oko 1345), crkva Bogorodice Odigitrije |
|
Sedam decenija posle izgradnje crkve Sv. Apostola, arhiepiskop Nikodim podigao je, najverovatnije između 1316. i 1320. godine, uz severnu stranu ovog hrama, crkvu posvećenu sv. Dimitriju. Jednobrodna građevina s velikom kupolom i oltarskim prostorom prilagođena je izgledom glavnoj crkvi. Hram je u XVII veku dosta uspešno adaptiran, tako da je, sa manjim izuzecima, zadržao raniji oblik. Fasade su izvedene ređanjem opeke i sige, a kube je spolja ukrašeno kolonetama i vencima.
Oltarska bifora u luku ima gotičke elemente. Deo pri ulazu u crkvu presvođen je krstastim svodom. Taj hram se od tipične raške crkve razlikuje po tome što oltarski prostor nije trodelan i što nedostaju pevnice. U svemu drugom nastavlja tradicije srpske arhitekture. |
|
Crkva je interesantna i zbog dobro očuvanih srednjovekovnih skulpturalnih elemenata – biforâ na apsidi, kamenog portala i dobro očuvanog ikonostasa, ploča sa klesanim, bojenim ornamentima, kao i zbog tri sarkofaga: arhiepiskopa Nikodima, patrijarha Jefrema i još jednog iz druge polovine XIV veka s troprutastim osmicama. |
| |
| Freske su sadržinskim tendencijama prilagođene potrebama visokih crkvenih krugova. Crkva je oslikana oko 1345. godine po nalogu tadašnjeg arhiepiskopa Joanikija. Glavni majstor Jovan verovatno je grčkog porekla, jer je u apsidi na grčkom jeziku ostavio spomen o sebi: "Dar Boga uz ruke Jovanove." Drugi majstor je anoniman. Kao i u Hramu sv. Apostola u kupoli je prikazana velika kompozicija Vaznesenja. U konhi apside dobro je očuvana Bogorodica sa anđelima. Svodovi i zidne površine oslikane su scenama iz ciklusa velikih praznika. Na freskama je obrađen i ciklus žitija sv. Dimitrija s nizom živopisanih detalja. Zanimljivo je da su pored dva vaseljenska sabora prikazana i dva sabora srpskih svetitelja. Interesantna je i ktitorska kompozicija na kojoj su prikazani patrijarh Joanikije, car Dušan, njegov sin budući car Uroš i Sveti Sava. |
|
Slikar Jovan uvodi u srpsko slikarstvo duga vitka tela i izdužene fizionomije, uz potpuno nove kolorističke akcente u finoj slikarskoj obradi. Figure se odlikuju lakoćom stava i pokreta i osećanjem za meru i lepe proporcije, što će sve kasnije biti tipično za moravsku školu.
U doba patrijarha Pajsija, obnovu propalih fresaka obavio je 1619–1620. godine tada poznati hilandarski majstor Georgije Mitrofanović.
U riznici se, među brojnim dragocenostima, posebno ističe ikona sv. Kuzmana i Damjana s njihovim žitijem, rad majstora Radula iz 1674. godine.
|
Četvorojevanđelje pisara Romila, kraj 14. veka | |
Uz južni zid Sv. Apostola, pećki arhiepiskop i srednjovekovni pisac Danilo II, između 1330. i 1337. godine dozidao je crkvu Bogorodice Odigitrije, jednokupolni hram sa osnovom sažetog upisanog krsta, unutrašnjim pregradama razdvojen na tri dela: Bogorodičinu crkvu, kapelu sv. Arsenija srpskog i kapelu sv. Jovana Preteče. I ta je crkva građena od opeke i sige.
Freske su naslikane oko 1337. godine, neposredno pre smrti Danila II. Iz tog doba očuvane su samo izvesne celine živopisa. Njihova tematika dobro je smišljena i raspoređena. U kupoli dominira veliki Pantokrator, a interesantne su i freske velikih praznika, scene iz Bogorodičinog života i stojeće figure ratnika. Freska naslikana na zapadnom zidu prikazuje ktitorsku kompoziciju na kojoj prorok Danilo privodi Bogorodici arhiepiskopa Danila II s modelom crkve u rukama. Kapele sv. Arsenija i sv. Jovana Preteče sadrže prizore iz njihovih života. |
|
Freske su neujednačenog i ne posebnog kvaliteta. Grupa slikara koja je oslikala glavni deo crkve služi se tvrdim crtežom, živim bojama i naglim kontrastima svetlosti i senke. Na velikim zidnim površinama kompozicije su često malobrojne i s malim figurama što je posledica slikarskih kartona pripremljenih za crkve manjih dimenzija, koji su, sem toga, nejednakih kvaliteta.
|
"Uspenje bogorodice", crkva Sv. Dimitrija (oko 1345) | |
Ipak freska Rođenje Hristovo, u svodu južnog kraka krsta, spada po lepoti kompozicije, uz jasni raspored figura i svežu snagu izraza u najlepše freske srpske umetnosti XIV veka. Sa fresaka posmatraju graciozne lepotice, najlepše kod nas naslikane u tom veku. U crkvi se nalazi i sarkofag sa moštima arhiepiskopa Danila II od ružičastog mermera na kome su u plitkom reljefu obrađeni simboli vaskrsenja i strašnog suda i rascvetani krst.
Osim crkve Bogorodice Odigitrije i prostrane priprate, Danilo II je graditelj i crkvice Sv. Nikole, jednobrodne građevine od kamena i opeke, prislonjene uz istočni deo južnog zida Bogorodičine crkve. Malih je dimenzija. Od dva prozora, onaj na južnom zidu građen je u uobičajenoj vizantijskoj arhitekturi, dok je drugi, na istočnoj strani, s mermernim okvirom romanskog porekla.
Crkva je verovatno živopisana u XIV veku. Stare freske potpuno su uništene. Živopisac Radul, po nalogu tadašnjeg patrijarha Maksima, ponovo je oslikao crkvicu 1673–1674. Freske, sadrže 25 scena i prikazuju život sv. Nikole. Naslikani su i likovi Stefana Nemanje i arhiepiskopa Save I, Arsenija I i Danila II. Slikarstvo crkvice sv. Nikole nije visokog umetničkog dometa. | |
|
