Putovanje kroz istoriju

Beograd je jedan od retkih gradova koji se prostiru na obalama dveju reka. I to ne bilo kakvih. Pre svega, to je Dunav, druga po dužini evropska reka, koja protiče kroz deset zemalja. Zatim, Sava, koja povezuje četiri države prethodne Jugoslavije. Ukupna dužina rečnog priobalja iznosi 270 kilometara, ne računajući šest rečnih ostrva – koliko ih ima na teritoriji grada – što je približno dužini crnogorskog primorja. Na samom ušću, pogotovo u vreme visokog vodostaja, imate utisak da ste na obali mora. Na to vas upućuju i rečni galebovi, kojih ovde ima gotovo cele godine.

Tekst: Jovo Simišić
Fotografije: Milan Melka

Malo je gradova kroz koje protiču velike reke, a da su toliko udaljeni od njih, kao što je to slučaj sa Beogradom. Pre svega, stambena naselja su udaljena od reka, vrlo je malo delova grada za koje može da se kaže da su "na vodi". Zatim, reke se ne koriste kao saobraćajnice, veoma je malo plovnih objekata na njima. Čak je i mostova, koji povezuju dve obale, to jest stari sa Novim Beogradom, ili stari deo sa naseljima na levoj strani Dunava – začuđujuće malo.

Reke koje spajaju i razdvajaju

Tražeći odgovor na pitanje zašto je to tako, nameće se nekoliko zaključaka. Prvi je: reke su za ovaj deo Srbije i sam Beograd oduvek bile granice, one nisu spajale već razdvajale, ne samo različite države i carstva, već i istok i zapad, sever i jug Evrope. Reke su, samim time, na jednoj strani, štitile grad, ali su bile i opasnost – odakle je u svako doba mogao da dođe neprijatelj. Naseljena je bila samo desna obala i jedne i druge reke, ne računajući tu Zemun koji se razvijao kao zaseban grad, i to u drugoj carevini. Samim tim, na reci se nije živelo, nije privređivalo, već se od nje zaziralo. I držalo na rastojanju. Čak su i najbliži stambeni objekti, mada dosta udaljeni od reka, bili okrenuti na suprotnu stranu. Prema reci nisu imali ni prozore.

Tek poslednjih devedeset godina beogradske reke nisu granica. I tek otada se grad, najpre stidljivo, a posle Drugog svetskog rata intenzivno, širio na levoj obali i Save i Dunava. Reke su počele da spajaju različite delove grada, izgrađeno je nekoliko mostova, oživeo je i saobraćaj na njima – istina, uglavnom za prevoz tereta.

Bez obzira na sve to, stiče se utisak, pogotovo ako se porede sa drugim velikim evropskim gradovima, pre svega onim koji kroz koje, takođe, protiče Dunav, da Beograđani još zaziru od reka.

Ipak, udaljenost urbanih naselja od reka, najpre su iskoristili ribari i ljubitelji prirode, koji su pre četrdesetak godina, doslovno okupirali deo obale, gradeći specifične kućice – splavove. Obale reka postale su omiljena mesta mnogih Beograđana, ali samo za vikend odmor i rekreaciju.

Privučeni iskustvom malih splavova i njihovom popularnošću, kasnije su došli ugostitelji, koji su duž obala posejali splavove i brodove-restorane. Život na reci se produžio do duboko u noć. Zahvaljujući splavovima i brodovima-restoranima, to jest dobroj zabavi i provodu na njima, Beograd je postao omiljena evropska destinacija za noćni provod.

Na kraju, umesto osvajača, rekom su počeli da dolaze turisti – iz celog sveta. Godišnje, velikim brodovima i baržama, u Beograd dođe preko pedeset hiljada ovih turista.

Hteo – ne hteo, planski ili spontano, Beograd se postepeno spušta na rečne obale i počinje da živi na rekama. I, dok sami Beograđani još pokušavaju da nađu sebe u svim tim novim okolnostima, uočavajući mnoštvo mana, nelogičnosti i promašaja u organizovanom pristupu ovoj problematici, i negodujući zbog toga, gosti Beograda su oduševljeni sadržajima koji im se nude na ovdašnjim rekama. Pored ostalog, i mogućnošću da organizovano krstare beogradskim rekama na luksuznim brodovima i iz te perspektive upoznaju grad.

Kao vožnja kroz vekove

Kažu da blizina vode pozitivno utiče na čoveka, da opušta i smanjuje napetost. I, to je, zasigurno, ono što povezuje sve one koji žive na reci, izlaze na reku ili njome dolaze u grad. Kada ste na beogradskim rekama, međutim, imate još jednu neverovatnu pogodnost. A to je pogled, sa bilo kog mesta i na bilo koju stranu da gledate.

Za goste, ali i Beograđane, tokom proleća, leta i jeseni, sve je bogatija ponuda organizovanih obilazaka brodovima: krstarenja na Dunavu i Savi, razgledanje Beograda noću, ponoćna plovidba... Ture, obično, obuhvataju vožnju pored hotela "Jugoslavija", razgledanje Zemunske plaže, Velikog ratnog ostrva, kupališta Lida, Sportsko poslovnog centra "Milan Gale Muškatirović" – nekadašnjeg SC "25. maj", pristaništa – sa savskom padinom iza njega, mostova na reci Savi, Čukaričkog rukavaca, Ade Ciganlije, novobeogradskih blokova... Organizuju se, takođe, izleti do Bele stene, ribarskog naselja sa lepom plažicom, na zapadnom špicu ostrva Forkotumac – sa obilaskom svetionik-kule na ušću reke Tamiš, ulaza u Pančevački kanal i rečnog rukavca Dunavac – kao i izlet do Vinče, jednog od najznačajnijih arheoloških nalazišta u Evropi.

U bilo kojoj varijanti, obilazak podrazumeva pogled sa reke na Kalemegdan, sa starobeogradske strane i Gardoša, sa zemunske strane. To su, na jednoj strani, i dva najstarija, najatraktivnija i najbolje očuvana gradska jezgra i, na drugoj, dve potpuno različite priče, o dva različita istorijska i u svakom drugom pogledu drugačija obeležja danas jedinstvenog grada.

Kalemegdan, najveći beogradski park, istovremeno i najznačajniji kulturno-istorijski kompleks, u kojem dominira Beogradska tvrđava, iznad ušća Save u Dunav, posebno atraktivno izgleda noću, sa efektnim osvetljenjem zidina i objekata unutar njih. Posebno pleni tvrđava, oko koje se razvio današnji Beograd. Prvo utvrđenje je na ovom mestu podignuto početkom prvog veka, kao palisada sa zemljanim bedemima, da bi se tokom vekova razvijalo u rimski kastrum (II vek), vizantijski kastel (VI i XII vek), srednjovekovnu utvrđenu prestonicu Srpske despotovine (XIII i XV vek) i na kraju austrijsko/osmanlijsko artiljerijsko utvrđenje (XVII i XVIII vek). Danas je to svojevrstan istorijski muzej, pored kog se nalaze važna zdanja iz istorije Beograda i Srbije, kao što je Saborna crkva, Konak kneginje Ljubice...

Na zemunskoj strani, odmah uz obalu Dunava, dominira uzvišenje Gardoš, na kom se nalaze ruševine srednjovekovne tvrđave, od koje su ostale samo ugaone kule i delovi odbrambenog zida. Na tim zidinama 1896. godine podignuto je zemunsko milenijumsko zdanje, koje je postalo simbol Gardoša i Zemuna. Obeležavajući hiljadugodišnjicu svog boravka u Panoniji, Mađari su te godine u Budimpešti podigli monumentalnu kulu, a još četiri takve iste kule su sazidali u četiri grada na krajnjim granicama svoje tadašnje države. Zemun, kao najjužniji grad u posedu ugarske krune bio je jedan od ta četiri grada. Kula je dobila ime po mađarskom junaku i velikom borcu protiv Turaka, Janošu Hunjadiju, koji je umro upravo u srednjovekovnoj tvrđavi na Gardošu, 440 godina pre zidanja milenijumske kule.

Na ovaj način, Beograd čuva i priča istoriju i drugih naroda koji su živeli i žive na ovim prostorima.