Tradicija protkana misterijama
Vekovima se o Homolju ispredaju čudesne priče, protkane misterijama. To nije neobično za kraj koji u sebi krije lepote i čudesa kakva se retko viđaju. Kročivši u predele pune tajnovitih šuma, razigranih potoka, smaragdnih zelenih izvora, drevnih običaja i građevina iz davnina – imate utisak da ste zakoračili u vreme koje je odavno prošlo.
Tekst: Jovo Simišić
Fotografije ljubaznošću Turističke organizacije Žagubica
 |
Istok nije samo geografski pojam. Skoro da je postao sinonim za egzotiku i izvornu lepotu. Sve to može da se kaže i za istok Srbije. Da sve bude još interesantnije, taj "istok" je svega stotinu i nešto kilometara od Beograda.
 |
Homolje, oblast u Istočnoj Srbiji, sa svih strana okruženo je planinskim vencima: Homoljskim planinama na severu, Beljanicom na jugu, niskim Gornjačkim planinama na zapadu i masivom Crnog vrha na istoku, u pravom smislu ono je prirodni rezervat. Zbog odvojenosti i prirodne nepristupačnosti, u stara vremena se ovaj kraj zaobilazio i služio je kao "zbeg". Na ovakvim mestima i vreme kao da sporije prolazi, pa je Homolje i dan-danas ostalo svojevrsno "ostrvo", sa mnogobrojnim prirodnim kapacitetima, još uvek nedovoljno iskorišćenim, a koji predstavljaju izvanredan potencijal za razvoj turizma.
Centar oblasti je Žagubica – najveće naselje, upravno i privredno središte Homolja. Žagubica, kao uostalom celo područje, obiluje očuvanim prirodnim bogatstvima, zahvaljujući kojima ima sve predispozicije, a i ambicije, da preraste u turistički centar istočne Srbije. Pored očuvanih šuma, čistih vodotokova, termalnih izvora i vrela, od kojih su mnogi prave prirodne retkosti, kao i više kulturno-istorijskih spomenika, osnov turističke ponude ovog dela istočne Srbije je zdrava hrana.
Najvažniji prirodni potencijal su planine, koje spadaju u najbogatije i najočuvanije u Srbiji. To su relativno niske planine, koje pružaju vrlo povoljne uslove za letnji turizam, ali i za zimske sportove, rekreaciju i lov. Tu su i klisure koje, mada nedovoljno poznate i turistički neafirmisane, predstavljaju veliki potencijal. To se odnosi i na retke, endemske i reliktne biljne vrste i šumske zajednice, specifične klimatske uslove, bogatstvo divljih plodova, lekovite biljke i raznovrsne životinje, a tu su i vredni kulturno-istorijski spomenici iz različitih epoha.
Karakteristika Homolja su prerasti – prirodni kameni mostovi koji natkriljuju rečne tokove u vidu lučnih svodova. Javljaju se u krečnjačkim terenima i prave su prirodne retkosti. Najčešće su nastale urušavanjem pećinskih tavanica. U Homolju postoje dva: Osanički i prerast Samar, koji su zaštićeni kao izuzetne prirodne retkosti.
Veliki potencijal nose i podzemni kraški oblici, pećine i jame. U krečnjačkim terenima Beljanice, Gornjačkog planinskog venca i homoljsko-beljaničke grede nalazi se veliki broj kraćih i dužih pećina delimično ili potpuno istraženih, a čiji turistički potencijali ne zaostaju za poznatim pećinama istočne Srbije. Bogatije nakitom, razvijenije i pristupačnije od ostalih istraženih pećina Homolja su: Pogana peć i Strogine pećine.
Tu su izvori i vrela, a posebno termalni izvori. Najgušća mreža izvora male izdašnosti, koji se sabiraju u brojne potoke i rečice, od kojih nastaju manje reke, nalazi se na stranama Homoljskih planina. Samo na području Žagubičke kotline u Mlavu se uliva šest reka sa Homoljskih planina.
Za razliku od ovih, na planinskom području Beljanice nastaju ređi, ali i jači izvori, poneko vrelo, kratki tokovi i vodopadi, ali sve te vode brzo poniru kroz krečnjačku planinsku masu i javljaju se u obliku snažnih vrela istočnim i južnim obodom Žagubičke i Krupajske kotline. U ovoj zoni postoje i termalni izvori, jedan kod Suvog Dola i dva kod Krupajskog vrela.
Kulturne vrednosti Homolja
Iz rimskog perioda postoje arheološki lokaliteti – gradine, utvrđenja sa kulama motriljama, koje su bile stanice za odmor a služile su i za osiguranje važnog rimskog puta "Via militaris" koji je vodio kroz klisure Mlave. Najočuvanija utvrđenja su na uzvišenju Gradac, u Ribarskoj klisuri, Gornjačkoj klisuri, klisuri Tisnice i kod Laznice.
Put kroz Gornjak bio je strategijski značajan i izazovan i u svim kasnijim istorijskim periodima, pa su za taj pravac vezani i svi značajniji kulturno-istorijski spomenici Homolja. U srednjem veku ulaz u Gornjak je imao važan strategijski i kulturni značaj. U vreme cara Dušana ovde je postojao grad Ždrelo kojim su upravljali vlastelini Rastistolići. Ovde se takođe nalazilo sedište mitropolije, manastir Blagoveštenje i nekoliko manjih crkava i isposnica.
Na samom ulazu u Gornjačku klisuru, iznad jakog kraškog izvora "Ladne vode", nalaze se ostaci srednjovekovne crkve Mitropolije. Pored nje je manja crkvica iz istog vremena. Procenjuje se da je Mitropolija svojevremeno imala važnu ulogu. Pretpostavlja se da je jedno vreme bila sedište braničevskog vladike, kao i da su ovde "štampane" knjige. Iznad samog puta prema Gornjaku nalazi se isposnica Blagoveštenje, sa razvalinama manastira Blagoveštenje i crkvice, ispred jedne pećine i na samom njenom otvoru.
Manastir Gornjak zaštićen je kao spomenik kulture od velikog značaja i leži na platou Mlave u klisuri. Prislonjen je uz kamene litice Ježevca ispod kojih promiče brza i bistra Mlava. Kao zadužbina kneza Lazara podignut je između 1379. i 1381. Zahvaljujući svom položaju, van glavnih tranzitnih pravaca tog vremena, "nadživeo je Kosovo" punih sedam decenija. Pod turskom vlašću dva puta je razaran i obnavljan. Najtežu sudbinu je doživeo za vreme Drugog svetskog rata kada su ga spalili Nemci. Tada su uništene mnoge dragocenosti, među kojima povelja kneza Lazara i barjak cara Dušana. Po oslobođenju obnovljen je i dozidan. Osim što leži na starim temeljima, današnji manastir samo podseća na staru manastirsku crkvu. Pravi manastir je izgrađen u pećini, iznad današnjeg, kasnije zidanog na nižem zaravnjenju. Posebna vrednost manastira je živopisnost unutrašnjih strana zidova sa remek-delima duborezačke veštine i ikonostasom iz XIX veka. U sklopu manastira nalazi se savremeno uređen konak za smeštaj gostiju, kao i lepi tereni za kampovanje.
Trška crkva nalazi se u Žagubičkoj kotlini pored puta koji od Krepoljina vodi ka Žagubici. Veruje se da je građena u XII veku. Smatra se da pripada Raškoj školi i da je najstarija u Homolju. Crkva je dosta jednostavna jednobrodna građevina. Ikone su u drvenim ramovima. Procenjuje se da su rađene u XVII veku. Umetnički je vredan i kameni portal na ulazu u pripratu sa reljefima flornih i zoomorfnih motiva, predstavom grifona i drugim klesanim elementima. Restaurirana je 1985. i zaštićena kao spomenik kulture od velikog značaja.
Manifestacije
Veliki potencijal za razvoj turizma su brojne manifestacije. Najmasovnija je "Sabor Vrela Homolja" – trodnevna turistička, kulturna i privredna manifestacija – koja se održava na izvorištu Mlave poslednjeg vikenda u junu. "Spasovdanski susreti" – smotra folklornog stvaralaštva, od 2000. okupljaju sve veći broj mladih iz zemlje i inostranstva. Tradicionalna manifestacija je i "Noć u Gornjaku", poetsko-likovna manifestacija koja se tradicionalno održava u porti manastira Gornjak. U organizaciji lokalnog Udruženja likovnih umetnika "Homolje" iz Žagubice, nedelju dana u maju, u motelu "Vrelo", održava se Likovna kolonija "Homolje art". Najatraktivnija manifestacija je "Priveg", posvećena jednom od najarhaičnijih i najkompleksnijih običaja iz kulta mrtvih koji se može danas naći na tlu Evrope. Sačuvan je i upražnjavaju ga meštani sela Laznica na Mesne i Bele poklade. Priveg ("privjegju") je "vatra za one koji su umrli bez sveće". Reč je latinskog porekla, od oblika pervigilijum ("pobožno bdenje") a od osnove vigil, vigilis koja je imala značenje "stražariti budan". Značajna je i manifestacija "Dani gljiva i bilja Homolja".
 |
|
Homoljski med Zahvaljujući izvanrednim prirodnim uslovima, na Homolju se dobija odličan med, koji zbog kvaliteta ima veliku potražnju i – dobru cenu. Ne samo za pčelare, već i za celu opštinu, to je brend koji je 2008, prvi u Srbiji, dobio oznaku geografskog porekla. |
 |
