 |
 |
Nalaganje badnjaka, stari domaći obred Srba kojim su obeležavali božićne praznike, preživeo je vekove turske vladavine i dočekao formiranje novih srpskih država na Balkanu. U vreme Kraljevine Srbije, ovaj tradicionalni obred prenosi se u vojne kasarne kako bi vojnici koji u vreme Božića ostaju u njima, doživeli prazničnu atmosferu kakvu bi im pružio roditeljski dom. Ova praksa propisuje se u pravilima službe i u vreme Kraljevine SHS/Jugoslavije, u kojima se strogo vodi računa o pravima svake od četiri veroispovesti da slavi svoje verske praznike. Tako se detaljno opisuje i način na koji vojska na pravoslavni Badnji dan treba da se ponaša. Pod komandom posebno odabranog oficira predstavnici svih vojnih jedinica idu po badnjak u okolinu garnizona i donose ga za dvor kralja, oficirski dom, za najstarijeg komandanta u garnizonu, komandu mesta i svaku zasebnu trupnu komandu. U ovoj svečanoj povorci, koja se kreće na konjima i uz pratnju muzike, dozvoljeno je učešće građana i različitih udruženja. Badnjake u krugu kasarne, uz prigodan govor, nalaže starešina komande u skladu sa narodnim običajima.
 Tokom tridesetih godina dvadesetog veka javna proslava Božića javlja se u razvijenoj formi. Nalaganje badnjaka postaje dvorski obred, koji u prisustvu članova kraljevske porodice kao domaćina, u dvorskoj odžakliji, izvode predstavnici vojske. Krajem iste decenije, vojni obred organizovan u krugu kasarne u nekim delovima Kraljevine Jugoslavije, naročito u Vojvodini i u Crnoj Gori, iznošen je na gradski trg ili raskršće. Obred nalaganja badnjaka vrši sveštenik u prisustvu vojske i građana. Iz godine u godinu broj državnih institucija, privatnih firmi, organizacija i klubova koji se pridružuju povorci koja ide po badnjake raste, i proslava sve više dobija karakter narodnog praznika. Ovu tradiciju koja simbolički potvrđuje jedinstvo između države, crkve i naroda raspršuje Drugi svetski rat.
 Nakon potiskivanja tradicionalnih verskih svečanosti u doba socijalizma, do njihovog obnavljanja najpre dolazi u kućnom ambijentu polovinom osamdesetih, a zatim i u javnim prostorima početkom devedesetih. Od sveštenika na parohijama do najviših upravnih krugova, Srpska pravoslavna crkva shvatila je značaj javne proslave Božića za uspostavljanje dublje veze sa narodom, kao i za uzdizanje statusa i autoriteta crkve. Zato je danas nalaganje badnjaka kao deo crkvene proslave Božića rasprostranjeno u celoj Srbiji, Crnoj Gori, Republici Srpskoj, srpskim delovima Hrvatske i Slovenije, kao i među Srbima u zemljama Evropske unije, Severne i Južne Amerike i Australije.
Savremenu javnu proslavu Božića odlikuje zajednička obredna struktura. Moguće je razlikovati tri njena osnovna dela; to su priprema, obred i veselje. Priprema obuhvata odlazak po badnjake, njihovo donošenje u crkvenu portu, kićenje obrednog prostora i spremanje posluženja. Sam obred podrazumeva Večernje bogosluženje, nalaganje badnjaka na otvorenom ognjištu u crkvenoj porti, blagosiljanje (ili osvećenje) badnjaka, i prigodni program. Narodno veselje se odvija uz druženje oko vatre i čašćavanje posnom hranom i pićem.
 Svaka proslava, međutim, poseduje izvesne specifičnosti koje oslikavaju tradicionalne kućne običaje date sredine i parohijskih sveštenika koji sobom donose običaje sredine u kojoj su odrasli, ali i realne odnose moći između lokalnih društvenih grupa i institucija.
Odlazak po badnjake osnovna je aktivnost pripremnog dela proslave Božića, što može da bude individualni ili kolektivni čin. Tako se u Vojvodini i pojedinim delovima uže Srbije po badnjake ide svečano, konjskom zapregom i konjima. Uz to najčešće idu i posebni obredni elementi, kao što su čitanje molitve, obaranje mladog drveta udarcem sekirom iz tri puta prema istoku, posipanje pšenicom, prelivanje medom i škropljenje svetom vodicom. Badnjak je po pravilu visoka lisnata mladica hrasta ili cera. Seče se najčešće jedan crkveni badnjak (kao simbol Isusa Hrista), ponekad i tri (u skladu sa simbolikom Svetog Trojstva), a često se donese i veći broj malih badnjaka koji se u crkvi ili porti dele vernicima. Oni se ukrase slamom, grančicama i vrpcom, ponekad srpskom trobojkom. Poseban slučaj predstavlja Boka Kotorska, gde su badnjaci ogoljene grane hrasta, masline ili badema, koje se zaseku na krajevima i ukrase lokalnim zelenilom, a negde i povežu crvenom trakom. Donošenje badnjaka u crkvenu portu može da se odvija bez propratnih aktivnosti, ali i svečano, litijski, uz prisustvo čitave lokalne zajednice, kao što je slučaj u nekim delovima Boke i Republike Srpske.
 Obredni deo proslave uvek je u centru božićnih događanja. Večernje varira od jednog do drugog mesta s obzirom na početak bogosluženja, njegovu dužinu i strukturu. U pojedinim slučajevima, ovaj crkveni obred završava se u skladu sa kućnom tradicijom bacanja slatkiša u slamu i pijukanjem dece koja ih sakupljaju. Nalaganje badnjaka na ognjište najčešće sledi po završetku liturgije, i eventualnog litijskog ophoda oko crkve. Crkveni badnjak obično nalaže sveštenik, član crkvenog odbora ili posebno imenovani ugledni parohijan. Tamo gde ih ima više, nalažu se u obliku krsta. Prisutni vernici zatim nalažu svoje male badnjake. Obred osvećenja ili blagosiljanja badnjaka najznačajniji je čin proslave koji obavlja sveštenik, a najčešće podrazumeva posipanje pšenice po badnjacima, njihovo kađenje uz pevanje tropara, kao i prelivanje vinom (nekada i medom) uz izgovaranje prigodne molitve. U nekim područjima, međutim, osvećenje podrazumeva škropljenje badnjaka bogojavljenskom vodicom. Uglavnom se odvija nakon nalaganja badnjaka, ali negde mu i prethodi, bilo u porti ili u crkvi. Nakon kratke propovedi paroha, na samom kraju obrednog dela proslave, često postoji i prigodan program. Većinom je to nastup crkvenog hora i recitatora koji izvode pesme o Božiću i badnjaku. U Crnoj Gori se uz gusle pevaju narodne pesme u desetercu. Poslednjih godina, u organizaciji opštinskih vlasti u nekim delovima Srbije, deci se nakon programa dele božićni paketići.
Završni deo proslave obično podrazumeva čašćenje kuvanom rakijom, vinom ili čajem, a negde se služi i posna hrana. U pojedinim krajevima, nose se kući pregršt slame ili grančice badnjaka koji se čuvaju do sledeće godine.
Na samom kraju ove priče o javnim božićnim proslavama, treba naglasiti da se svaka pojedinačno menja kroz vreme. Dakle, ovaj sad već tradicionalni javni obred nije okamenjeni običaj koji se svake godine ponavlja prema ustanovljenom modelu, već dinamična praksa koju stalno iznova oblikuje i sebi prilagođava lokalna zajednica koja je njen nosilac. Ovde govorimo o praksi koja se razvija u prostoru između crkvene i narodne tradicije. Upravo na tom tlu neprekidno se sustiču i usklađuju stavovi paroha i predstavnika naroda u crkvenim odborima u kojima se donose sve značajnije odluke, a time i osmišljava program svake naredne proslave Božića. | 
