Barokni grad na južnom Dunavu

Kad bi se opsadne vojske ulogorile na obalama i poljima pod Petrovaradinom, branioci bi ih zasuli puščanom i topovskom vatrom iz nevidljivih puškarnica.

Tekst - Vanja Savić , fotografije - Boris Radivojkov

Petrovaradinska je tvrđava bila gotovo neosvojiva i svaka vojska koja bi je zaposela, računala je na sjajno uporište. Tu u predgrađu Balkana, na mestu na kojem su se vekovima sukobljavali zapadni i istočni svetovi, Petrovaradin je bio prava brana za mnogobrojne osvajače. Danas, dok hodate njenim stazama nad Dunavom, obrisi proteklih vremena i ratova i dalje su vidljivi, ali samo kao barokni arhitektonski kolorit i turistička atrakcija.

Civilizacije se na dunavskom susretu Bačke i Srema smenjuju od pre sedamdeset hiljada godina, a današnji izgled Petrovaradinska tvrđava dobila je u razdoblju od 1692. do 1780.

- To su vremena velikih tursko-austrijskih ratova i srpskih seoba na sever. Gradnja je otpočela u vreme cara Leopolda I, a završena je za vladavine Josifa II. Izgradnjom ove tvrđave, dalji prodor Osmanlija u Evropu bio je jednostavno onemogućen, - kaže istoričar i kustos ovog kulturno-istorijskog spomenika, Siniša Jokić.

Pored izvanrednog strateškog položaja, glavna odbrambena snaga branilaca tvrđave bili su podzemni tuneli koji su puškarnicama gledali na dnevno svetlo i opsadne vojske.

- Tuneli su raspoređeni na četiri sprata ispod zidina tvrđave, a pod Hornverkom (isturenim delom južne tvrđave) i na peti i šesti polunivo, u dužini od gotovo dvadeset kilometara, sa dvanaest hiljada puškarnica. Osnovna zamisao vojnih arhitekata Austrijske carevine bila je da vojnici koji se nalaze u tim tunelima budu potpuno zaštićeni i nevidljivi, ali da mogu efikasno da dejstvuju ka neprijatelju iz tamnih otvora, jer podsetiću da se tada ratovalo uglavnom danju - objašnjava Jokić dok obilazimo podzemne vojne galerije.

Istorija   - Godine 4.500 pre n.e. prva naselja. - Godine 300 pre n.e. - ovde su živeli Kelti. - U 30. godini naše ere ovamo dolaze Rimljani i podižu Kusum, odbrambeno utvrđenje. - Huni dolaze 375. godine i osvajaju Sirmijum 441. - Od Atiline smrti, 454, ovde se smenjuju Goti i Gepidi, Avari i Bugari. - Ugri krajem IX veka osvajaju Panoniju godine, a 1181. Srem ulazi u sastav Ugarske kraljevine. - Godine 1235. kralj Bela IV ovde naseljava monahe Cistercite iz Francuske, koji su podigli Belin studenac (opatiju Belakut). - Na podstrek pape Inokentija IV, 1247. godine ovde niče utvrđeni zamak radi zaštite od naleta Tatara. - Dvadesetsedmog jula 1526. Petrovaradin osvajaju Turci. - Austrijanci ga osvajaju 1691. - Oktobra 1692. godine postavljen je kamen temeljac petrovaradinskoj tvrđavi. - Pod komandom Eugena Savojskog Austrijanci, Srbi i ostali hrišćanski narodi 1716. godine uspevaju da odbrane Petrovaradin od naleta Turaka. - Tvrđava je 1748. proglašena komunitetom, a 1751. dobija svoj grb i pečat. - Tokom poslednjeg austro-turskog rata 1788-1791. tvrđava ponovo postaje jedna od evropskih brana. - U novembru 1918. Petrovaradin osvaja vojska Kraljevine Srbije.

Za početak izgradnje Petrovaradinske tvrđave dobijena je finansijska pomoć od papskog nuncija 1692. godine. Dotadašnje srednjovekovne zidine potpuno su srušene i započelo se sa izgradnjom novog utvrđenja po fortifikacionom sistemu Sebastijana de Vobana, francuskog vojnog arhitekte pod čijim su nadzorom zidane i tvrđave u Verdenu, Strazburu i Mecu.

Petrovaradin je zidan po projektima i pod nadzorom austrijskih vojnih arhitekata Kajzervelda, Vanberga, Marsilija i drugih. Do 1728. godine sagrađeno je svih pet bastiona Gornje tvrđave: Leopoldov bastion, danas vidikovac koji gleda južno prema Beogradu, Ludvigov bastion na kome je čuveni petrovaradinski sat koji malom kazaljkom pokazuje minute, a sate velikom, bastion Josifa I, Inokentijev bastion i bastion Marije Terezije iznad kojeg je danas najveći broj ateljea novosadskih umetnika koji ovde žive i rade inspirisani istorijom tvrđave ispisane na njenim baroknim zidinama.

- "Likovni krug" okuplja oko stotinu slikara, grafičara, vajara, fotografa, kompozitora... Ateljei su otvorenog tipa i turisti mogu da uživaju u stvaralaštvu umetnika, ali i da naruče neko delo po svom izboru. U sklopu Duge kasarne postoji i Galerija ovog Likovnog kruga. U Leopoldovom bastionu je nalazi galerija "Ateljea 61" koji se bavi izradom u svetu čuvenih tapiserija, a do njega u Dugoj kasarni nalazi se hotel "Varadin", Meteorološka stanica i Istorijski arhiv grada Novog Sada - objašnjava kustos.

Svaki od bastiona jeste tvrđava za sebe, a svi su međusobno povezani. Leopoldov je sa Inokentijevim bastionom povezan Dvorskom kapijom i tunelom kojim se autom može doći do noćnog kluba "Arondo" ili do 70 metara dubokog i zasvođenog Velikog ratnog bunara. Krećući se bedemom pešice stiže se do bastiona Josifa I, a kroz kapiju Karla VI, pod stoletnim lipovim drvoredom stiže se do Samostana sv. Jurja, odakle počinje kompleks Donje tvrđave - Vaserštata.

Pod već opisanim Gornjim gradom, smešten je Donji ili Vodeni grad sa šezdesetak objekata većinom sagrađenih u vreme zidanja tvrđave, za potrebe smeštaja svih onih koji su bili uključeni u izgradnju i funkcionisanje Tvrđave, ali i oficira i vojnika Slavonske generalne komande Habzburške monarhije, koja je uspostavljena u Suburbijumu, po rečima istoričara Jokića, urbanistički najbolje očuvanoj baroknoj celini Jugoistočne Evrope.

- Podgrađe je nekadašnje rezidencijalno vojno naselje koje je odisalo aristokratizmom i disciplinom Austrijske monarhije. Levo i desno od Beogradske kapije, pored koje prolazite dok vozite starim putem iz Beograda ka Novom Sadu, bili su kazamati Centralnog zatvora u kojem su bili zatvarani mnogi vojni i politički zatvorenici XVIII i XIX veka. Petrovaradin je tada bio jedno od najvažnijih vojnih uporišta Habzburške monarhije, a komandant tvrđave smatran je oficirom na najelitnijem položaju i obično je bio prijatelj bečkog dvora.

U prvoj polovini XX veka, u zidinama Petrovaradinske tvrđave svoja prva znanja o avijaciji sticali su pitomci Srednje vazduhoplovne škole Kraljevine Jugoslavije, od kojih su mnogi, početkom Drugog svetskog rata učestvovali u šestoaprilskoj odbrani balkanskog neba od napada moćnijih i brojnijih aviona Hitlerove Nemačke. Od 1951. petrovaradinski barokni grad je kulturno-istorijski spomenik. U našem veku ovaj istorijski prostor na padinama Fruške gore stecište je kulturnih ustanova kao što su Muzej grada Novog Sada i Akademija umetnosti, u njemu se leti održava jedan od najposećenijih rok festivala u Evropi, Exit, a tokom cele godine dostupan je svim posetiocima kao jedna od najzanimljivijih turističkih destinacija Vojvodine i Srbije.