Planinsko-kotlinska regija u istočnom delu zemlje - Homolje, jedna je od najznačajnijih regionalnih turističkih oblasti Srbije.

Tekst i fotografije - Stanko Kostić

Homolje je smešteno u gornjem slivu reke Mlave i čine ga Žagubička i Krepoljinsko-Krupajska kotlina, oivičene planinskim vencima. Osnovu cele homoljske oblasti čini izvorišni bazen i gornji tok reke Mlave sa njenim pritokama. Daleko od važnih saobraćajnica, omeđeno visokim i teško prolaznim planinama, Homoljskim planinama na severu (940 m), Gornjačkim planinskim vencem na zapadu, planinama Crni Vrh (1.027 m) na istoku i Beljanicom (1.336 m) na jugu, Homolje je vazda bilo upućeno na sopstvenu ekonomiju i zaseban, odvojen život. Način života zasnovan na sopstvenim resursima stvorio je i posebnu ekonomiju baziranu na rudarstvu, stočarstvu i eksploataciji šuma, a nedovoljna komunikacija sa okolinom učinila je da se ovde sačuvaju mnogi oblici starobalkanske kulture, te je Homolje do danas ostalo oaza nezagađene prirode, očuvanih običaja, izvorne arhitekture i narodne radinosti.

Ima više tumačenja imena ove oblasti: po jednom, naziv Homolje potiče od vlaške reči "omulj" što znači čovek (latinski "homo"), a po drugoj od slovenske reči "hlm" što znači brdo ili planina, kakvo Homolje uglavnom i jeste. Treće tumačenje ostavlja mogućnost da je ime vezano za vrstu kozjeg i ovčijeg sira koji su ovde proizvodili Stari Sloveni.

Pored planina i kotlina cela oblast obiluje brojnim klisurama, uvalama, pećinama... Bogate vodom, florom i faunom planine Homolja su turistička destinacija, na samo sto kilometara od urbano zahuktalog Beograda, poznata po svojoj nenarušenoj prirodi.

Zahvaljujući velikom rudnom bogatstvu, interesovanje za ovu oblast ispoljili su svi starosedeoci Balkana koji su ovde živeli (Kelti, Rimljani, Jermeni...), a srebro i zlato su kopali i njime trgovali i car Lazar i kralj Milutin. O njihovoj vladavini ovim krajem svedoče i njihove zadužbine, manastir Gornjak i manastir Vitovnica. Pored ovih, brojni su i ostaci drugih manastira i crkava, a i sama se Braničevska mitropolija nalazila se u lazu u klisuri.

Tako je bilo nekada, a pogledajmo kakvo je Homolje danas i šta nudi turistima.

Lepotu i atraktivnost nije izgubio nijedan brzak, nijedan vir, potok, uvala ili klisura. Ako vas put nanese iz Beograda, prvo ćete se na samim vratima Homolja zadiviti upornosti Mlave, koja je vekovima sebi kroz jurske krečnjake izdubila prolaz, i kod sela Ždrela na ulazu u Gornjačku klisuru izbila u nasleđenu dolinu Panonskog mora i tako nastavila kroz plodni Stig. Posle Gornjačke, naići ćete na Ribarsku klisuru koja po lepoti možda i nadmašuje Gornjačku. I u njoj se kao i u prethodnoj nalaze ostaci kula iz rimskog perioda među kojima se izdvaja Gradac sa crkvom u zidinama. Čitavom dužinom klisure prolama se huka Mlavinih talasa i brzaka, a nad visokim liticama kruže orlovi. Jedna od posebnih prirodnih retkosti koju možete videti jeste i prerast Samar, prirodni kameni most u izvorišnom kraku Male Tisnice. Prerasti su prirodni kameni mostovi koji natkriljuju rečne tokove u vidu lučnih svodova. Najčešće su nastajali urušavanjem pećinskih tavanica i prave su prirodne retkosti. Pored nje postoji i Osanička prerast, a obe su zaštićene kao izuzetne prirodne retkosti.

U krečnjačkim terenima Beljanice, Homoljskih planina, nalazi se i veliki broj pećina od kojih su najpoznatije Resavska pećina, Rajkova, Pogana pećina, Stogrine pećine, Lazareva prema Boru i Ceremošnja prema Kučevu. Vrleti ovih litica i pećina izazov su za brojne planinare i speleologe.

Vegetacija Homolja odlikuje se izuzetnim biodiverzitetom, što je rezultat specifičnih klimatskih i geoloških prilika, kao i izolovanosti očuvanih prirodnih ekosistema. Nepregledne šume prošarane su livadama i pašnjacima bogatim travama i mnogobrojnim vrstama zeljastih biljaka od kojih su mnoge jestive i lekovite. Melemi, čajevi i sirupi pripremljeni od njih nalaze se na tržištu širom Evrope. Sa ovih prostora nadaleko su čuvene jestive gljive (vrganj, lisičarka, bukovača, rudnjača...) kao i šumski plodovi (kupina, drenjina, šumska jagoda, šipak...), kojih ima u izobilju, a mogu se koristiti za spremanje prirodnih sokova i džemova. Bujnom i sočnom travom napasaju se stada ovaca od čijeg se mleka pravi jedan od najkvalitetnijih sireva u Srbiji, poznat kao homoljski sir. U katunima i bačijama uzgaja se i nadaleko čuveno homoljsko jagnje. Sa tradicionalnim jelima, nošnjama, običajima i folklorom ovoga kraja možete se upoznati svake godine na tradicionalnoj manifestaciji Sabor vrela Homolja, koja se održava na crkveni praznik Sv. Trojice.