Tvrđave u Srbiji

U Srbiji postoje ostaci tridesetak, od nekadašnjih čak dve stotine utvrđenih srednjovekovnih gradova i tvrđava.

Priredio: Jovo Simišić
Fotografije: PUBLICA Agency

Širom nekadašnjih srpskih zemalja ima više stotina lokaliteta sa ostacima starih utvrđenja, ali retko toliko očuvanih da na osnovu njih može precizno da se utvrdi kako su ona izgledala. Bolje su očuvane tvrđave koje su svoju funkciju zadržale i u kasnijim razdobljima, pod vlašću Turaka. Većina ovih utvrda dograđivana je i prilagođavana razvoju ratne tehnike, pri čemu su gubile izvorne srednjovekovne oblike. Neke od njih su bile preteče savremenih gradova, koje i danas krase delovi starih bedema i kula.

Mnoga utvrđenja su u programu ozbiljne obnove i restauracije prema projektima stručnjaka Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture, ali je nemali broj još zapušten, zasut šutom, obrastao vegetacijom, i posustaje pod zubom vremena.

Zajedničko svim ovim drevnim zdanjima jeste to što su na listi kulturnih spomenika od velikog ili izuzetnog nacionalnog značaja, dok su neka visoko pozicionirana i na svetskim listama kulturne baštine.

Tvrđave, zamkovi i utvrđeni gradovi za srednjovekovne srpske zemlje imali su izuzetan značaj ključnih uporišta odbrane. Jaka utvrđenja garantovala su opstanak države, a njihovim osvajanjem zaposedala se teritorija i sticali ili gubili posedi. Po pravilu su podizana na strateški važnim mestima, ili teže pristupačnim položajima na vrhovima brda. Utvrđenje je ograđivano bedemom sa stazom na vrhu i zupcima koji su štitili branioce. Ispred bedema je kopan dubok rov, koji je kod ravničarskih utvrđenja obično bio ispunjen vodom. Na pojedinim mestima bedemi su ojačavani visokim kulama.

Tvrđave su bile isključivo vojna uporišta, a zamkovi manja utvrđenja u kojima se nalazio vladarski ili vlastelinski dvor. Najprostraniji su bili utvrđeni gradovi sa više posebno branjenih delova. U njima je, osim zamka, postojalo i bedemima opasano civilno naselje. To su u srpskim zemljama, pored primorskih gradova, bili Skoplje i Novo Brdo, kao i prestoni gradovi Beograd i Smederevo.

Stara utvrđenja davno su izgubila svoje nekadašnje funkcije. Vojne posade napustile su drevne bedeme prepuštajući ih zubu vremena i nehatu. No, iako zapuštene, tvrđave se i dalje opiru vremenu i ljudima, svedočeći o minulim epohama, a odskora se odnos prema ovim dragocenim ostacima prošlosti promenio pa se stara utvrđenja sve više tretiraju kao deo kulturnog nasleđa.

U poslednje vreme probuđen je interes istraživača, arheologa, arhitekata i konzervatora da se drevne ruševine sačuvaju od daljeg propadanja i tako, uz obnove i uređenje, prilagode potrebama savremenog čoveka. Ipak, slažu se svi stručnjaci, neophodnost i urgentnost zaštite ovakvih spomenika prevazilaze mogućnosti lokalnih zajednica i lokaliteta na kojima se nalaze.

Utvrđenja i zamkovi po evropskim gradovima na vrhu su interesovanja turista u celom svetu i donose značajne prihode svojim lokalnim zajednicama. Izuzev Beogradske tvrđave, kod nas toga još nema, pa je, pored organizovane brige o utvrđenim gradovima i objektima, potrebno obezbediti i povećanje turističke ponude Srbije a, na osnovu toga, i značajan prihod od turizma u kulturi — novog razvojnog programa od državnog interesa za Srbiju.

U nizu aktivnosti s takvim ciljem, u Beogradu je u septembru i oktobru organizovana izložba fotografija "Tvrđave i ostaci utvrđenih gradova Srbije". Izložba je bila deo velikog projekta koji je pokrenula "Beogradska tvrđava", u saradnji sa Stalnom konferencijom gradova i opština: da se ta utvrđenja otrgnu od zaborava i prezentuju javnosti kao deo kulturnog i istorijskog nasleđa, ali i kao moguć turistički potencijal zemlje.

BEOGRADSKA TVRĐAVA

Utvrđenje na bregu i u priobalju uz ušće Save u Dunav, slojevit i veoma složen spomenički kompleks, nastao je u vremenskom rasponu od II do XVIII stoleća. U II veku na prostoru današnje tvrđave podignuto je prvo utvrđenje – rimski kastrum, kao stalni vojni logor IV legije Flavija. Posle najezde Gota i Huna i razaranja 378. i 441. godine, utvrđenje je obnovljeno u prvim decenijama VI veka. Nepuno stoleće kasnije, razaraju ga Avari i Sloveni.

Na ruševinama antičkog utvrđenja nastala je prva slovenska naseobina, koju već krajem IX veka savremenici poznaju pod imenom Beograd. Tek sredinom XII veka, pod vizantijskom vlašću, podignuto je prvo novo srednjovekovno utvrđenje – kastel, u zapadnom uglu današnjeg Gornjeg grada.

Za vreme vladavine kralja Stefana Dušana, u četvrtoj deceniji XIV veka, gradi se novo utvrđeno podgrađe na obali Save, povezano sa kastelom na bregu. Glavna srednjovekovna utvrđenja podignuta su početkom XV veka kada je Beograd postao prestonica Srbije.

Posle turskog osvajanja 1521. godine, pa sve do kraja XVII veka Beogradska tvrđava nije u značajnijoj meri obnavljana. Novo razdoblje započelo je sa Austro-turskim ratom 1688. godine. Kao ključno utvrđenje u središtu ratnih sukoba, koji su trajali tokom XVIII veka, Tvrđava je u tom periodu tri puta rekonstruisana. Za vreme austrijske vladavine 1717–1739. godine izgrađene su novi bastioni artiljerijske fortifikacije. Međutim, ratni poraz i austrijski gubitak Beograda, prema odredbama mirovnog ugovora, pratilo je rušenje svih novopodignutih fortifikacija. Turski radovi na obnovi razorenih fortifikacija predstavljali su pokušaj da se ovo važno uporište osposobi za odbranu. U tom razdoblju, do kraja XVIII veka, Beogradska tvrđava je dobila svoj konačni oblik. Poslednji turski garnizon napustio je Beogradsku tvrđavu aprila 1867. godine.

Tokom XIX i XX veka, Beogradska tvrđava postepeno gubi svoj nekadašnji vojni značaj. Za vreme Prvog i Drugog svetskog rata teško je postradala.

BAČ

Srednjovekovno utvrđenje – zamak Bač nalazi se u istoimenom gradu u Bačkoj, na severozapadu Srbije. Predstavlja najznačajnije i najbolje očuvano srednjovekovno utvrđenje na području Vojvodine. Podignuto je na maloj uzvišici u odnosu na grad, na ostrvu između reke Mostonge (sada presahle) i jednog od njenih rukavaca.

U istorijskim izvorima Bač se pominje početkom XIV veka kao ugarski kraljevski grad. Nastanak utvrđenja, odnosno zamka, datuje iz perioda 1338–1342. godine, u vreme vladavine ugarskog kralja Roberta Anžujskog; međutim, konačni oblik Bač dobija tek u XV veku. Nadbiskup Petrus de Varda povećao ga je i ulepšao, a reku Mostongu produbio da bi dunavske lađe mogle da doplove do Bača. Prilikom radova na rekonstrukciji Bač je, krajem XV veka, u dvema južnim kulama, kao i u severoistočnoj, dobio zakošene, široke topovske otvore. Turci ga zaposedaju 1529. godine, ubrzo posle Mohačke bitke, a od vremena Rakocijeve bune, 1703–1710. godine, biva spaljen, razrušen i napušten.

Utvrđenje trapezoidne osnove u potpunosti je od opeke. U jugoistočnom delu dvorišta zamka nalazi se visoka, dobro očuvana glavna kula, slobodno postavljena, koja predstavlja jedan od najlepših primera poznosrednjovekovnih donžona u ovom delu Evrope.

NIŠKA TVRĐAVA

Nalazi se u samom centru grada, na desnoj obali reke Nišave.

Srednjovekovna tvrđava podignuta je na temeljima ranijeg antičkog i vizantijskog utvrđenja. Krajem XI veka u njemu se nalazila jaka vizantijska posada.

Veliki župan Stefan Nemanja osvaja ga 1183. godine, a 1189. godine sreće se u Nišu s nemačkim carom Fridrihom I Barbarosom. Od 1203. godine utvrđenje se nalazi pod bugarskom vlašću, da bi od vremena cara Dušana konačno ušlo u sastav Srbije. Turci ga konačno zaposedaju 1427. godine.

Tokom treće i četvrte decenije XVIII veka na mestu starog utvrđenja Turci grade sasvim nov bastion – artiljerijsku tvrđavu po Vobanovom sistemu, u cilju odbrane nove granice prema Habzburškoj monarhiji. Austrijanci privremeno osvajaju Niš 1737. godine, ali tvrđava i kasnije ostaje značajno tursko uporište sve do 1877. godine, kad je konačno oslobođena.

PETROVARADINSKA TVRĐAVA

Petrovaradinska tvrđava nalazi se u savremenom arealu grada Novog Sada, na omanjem brdu, na desnoj obali Dunava.

U prvoj polovini XIII veka, dozvolom ugarskog kralja Bele IV (1235–1270), na ovom prostoru je podignut cistercitski manastir krstoobrazne osnove nazvan Belakut. Nakon provale Tatara manastir je ojačan bedemima, koji su obuhvatali površinu pravougaone osnove. Fortifikacije manastira posebno su ojačavane krajem XV veka u okviru priprema za odbranu od Turaka.

U pohodu prema Mohaču, Turci 1526. godine osvajaju Petrovaradin. Posle turskog poraza pod Bečom, Austrijska vojska oslobađa Petrovaradin i započinje izgradnju novih fortifikacija.

Podizanje novih bastionih artiljerijskih fortifikacija po sistemu maršala Vobana započinje oko 1690. godine, kada se ruši stara srednjovekovna tvrđava i na njenom mestu podiže današnji Gornji grad. Veliki broj objekata iz tog perioda sačuvao se u okviru Gornjeg grada i do današnjih dana. Započeti radovi trajali su uz prekide gotovo jedan vek, a posebno su intenzivirani posle 1739. godine, kada Turci ponovo zauzimaju Beograd. U okviru novih fortifikacija izgrađene su podzemne vojne galerije i komunikacije u dužini oko 16 km, koje danas predstavljaju zanimljivu pojedinost ovog utvrđenja. Posle 1739. godine Donji grad, pod istočnom padinom citadele, proširen je i utvrđen bedemima u vidu petougla.

Petrovaradinske fortifikacije svrstavaju se među najbolja ostvarenja evropske vojne arhitekture druge polovine XVIII veka.

SMEDEREVSKA TVRĐAVA

Smederevska tvrđava nalazi se na prostranoj zaravni na ušću reke Jezave u Dunav. Podignuta je s ciljem da bude prestonica zemlje i utvrđeni dvor despota Đurđa Brankovića i da zameni Beograd koji je, nakon smrti despota Stefana 1427. godine, vraćen Mađarima. Građena je uz velike napore i predstavlja poslednje veliko ostvarenje srpske vojne arhitekture.

Tvrđava je trougaone osnove i čine je Veliki i Mali grad. U prvoj fazi, od 1428. godine do 1430. godine, podignut je Mali grad, opkoljen sa dve strane Dunavom i Jezavom, dok se sa treće strane nalazio rov ispunjen vodom. Veliki grad podignut je većim delom do 1439. godine, a utvrđen je u periodu od 1444. do 1453. godine.

Turci su grad osvojili 1439. godine, da bi po Segedinskom dogovoru 1444. godine, on bio vraćen despotu Đurđu. Definitivno pada u Turske ruke 1459. godine, što je ujedno označavalo i pad srpske srednjovekovne države.

Tokom 1480. godine Turci su pojačali ceo grad dodavši tri osmougaone niske topovske kule na uglovima, povezane spoljašnjim nižim bedemom. Veliki i Mali grad imali su ispred spoljnih bedema rovove ispunjene vodom.

Turska vojska napušta Smederevo 1867. godine, kada ga zajedno sa još šest gradova predaje knezu Mihajlu.