Odanost svom rodu

Ove godine, u kojoj je obeleženo sto pedeset godina od rođenja Paje Jovanovića, priređeno je više manifestacija, a omaž velikanu srpskog slikarstva nastavlja se i naredne 2010. godine.

Tekst: Spomenka Jelić Medaković
Fotografije: Muzej grada Beograda

Dug život, obimno delo, popularnost u narodu i visokim krugovima, međunarodne nagrade i priznanja, nameću misao da je slikar Pavle Paja Jovanović (1859–1957) bio "miljenik bogova". Njegov slikarski dar već u detinjstvu dobija konkretne potvrde. Malo koji umetnik može da se pohvali da su mu radovi još u 14. godini života bili honorisani, a to se dogodilo kada su usvojeni njegovi crteži svetitelja koje je uradio za livenje zvona Saborne crkve u Vršcu. Doduše, likove svetaca kopirao je po nalogu crkvenih tutora tako de je, donekle, mogao računati da neće biti odbijen. I kasnije, postavši slikar, često je imao narudžbine koje su donosile znatne prihode. Zapravo, njegova dela su uvek bila dobro plaćena, a posthumno Jovanovićeve su slike dostizale nekada cenu i u milionima dolara. Nedavno su njegove tri slike u Austriji prodate za oko osam miliona dolara.

Ove godine, kada se obeležava vek i po od rođenja Paje Jovanovića, priređeno je više manifestacija, a omaž velikanu se nastavlja i naredne 2010. godine. Prva izložba — Slike Balkana — otvorena je 16. juna, na dan umetnikovog rođenja u njegovom rodnom Vršcu; sledilo je otkrivanje spomen-ploče na zgradi u beogradskoj Birčaninovoj ulici. U oktobru je, zatim, otvoren obnovljeni prostor Muzeja Paje Jovanovića u Beogradu, što je propraćeno i lepim katalogom-vodičem čiji je autor viši kustos Muzeja grada Beograda Jasna Marković, koja je i rukovodilac ove zbirke. Izložba u Galeriji SANU, kao centralni događaj – Jovanović je izabran za dopisnog člana Srpskog učenog društva 1884, a kasnije za redovnog člana Srpske kraljevske akademije – biće otvorene krajem decembra. Iduće godine predstoji izložba u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu i skup posvećen savremenom čitanju Jovanovićevog dela u Vršcu. Jubilej će ovekovečiti i velika monografija istoričara umetnosti Nikole Kusovca — Paja Jovanović 1859–1957.

Slikar Paja Jovanović, o čijem životu dosta možemo da saznamo iz njegovih memoara, rođen je u Vršcu 16. juna 1859. godine, u ne baš bogatoj porodici fotografa Stevana. Bio je najstarije dete, tako da je mogao da upamti svoju majku Ernestinu, Francuskinju, rođenu Deot, koja je umrla (1866) kada je Pavle imao sedam godina. Da li zbog rane smrti majke, koju je neizmerno voleo, ili zbog naklonosti prema lepšem polu koju je s vremenom stekao, Paja Jovanović je žene uvek slikao s posebnom ljubavlju. Čak su mu nekada zamerali što je određene ličnosti, ali ne samo žene, "ulepšavao" na portretima. Njegov otac imao je iz dva braka osmoro dece, koje je teško izdržavao. Iako nije imao dovoljno sredstava, želeći da talentovanoj deci pruži najbolje školovanje, poveo je najstarijeg sina Paju, možda i prerano, u Beč, da ga upiše na Umetničku akademiju. Kasnije je i Milan, mlađi brat, studirao fotografiju u Beču, i postao poznati beogradski i dvorski fotograf. U memoarima je slikar Jovanović zabeležio sa koliko ponosa se, u pratnji oca, peo uz stepenice čuvene slikarske škole da bi komisiji za prijem pokazao svoje crteže, i sa koliko je potištenosti silazio, kad je te godine bio odbijen. Jedan od razloga bio je što je tada (1875) bio suviše mlad za Akademiju. Posle priprema kod profesora Kristijana Gripenkerla, uspeo je zatim, 1877. godine, da položi ispit i upiše se na Akademiju likovnih umetnosti, koju je završio 1880. i uporedo nastavio da se usavršava kod Gripenkerla, a zatim kod čuvenog pedagoga Leopolda Karla Milera "najpoznatijeg bečkog slikara istorijskih kompozicija". Svoju posebnost potvrdio je već 1882. godine kada je na godišnjoj izložbi Akademije prikazao kompoziciju Ranjeni Crnogorac, koju ne samo da je kritika izuzetno ocenila, već je Jovanović dobio i nagradu – carsku stipendiju od 1.000 forinti. Ugovor koji je zatim potpisao sa engleskim trgovcem slika Valisom da za galeriju Frenč u Londonu radi slike "sa motivima iz života Crnogoraca, Hercegovaca i Albanaca" doneo mu je i značajna materijalna sredstva. U Londonu je postao deo uglednog engleskog društva. Ipak, njegov nemirni duh i stalna potreba za novim senzacijama terale su ga dalje. Već naredne, 1884. godine prelazi u Minhen. Iako dvanaest godina ostaje vezan ugovorom za engleskog trgovca, a posle za Tusa, njihove narudžbine nije mnogo voleo, te piše kasnije da je "sreća što je prekinuo da moluje one merkantilne figure za Valisa".

Tražeći inspiraciju i motive za svoje slike Jovanović je putovao po Crnoj Gori, Kavkazu, Maroku, Španiji, Egiptu, Turskoj (Carigrad). Obično se kaže da je ovaj slikar "prokrstario Evropu, Afriku i deo Amerike". Živeo je u Minhenu, Parizu, Beogradu, a najduže u Beču.

Slikajući, Jovanović je dolazio u kontakt sa mnogim poznatim ljudima tog vremena. Car Franja Josif mu je odao priznanje još kada je kao student bio određen da portretiše ovog monarha. Trebalo je da se zadrži dvadesetak minuta, a ostao je dva sata. Od tada, još četrnaest puta je zbog portretisanja dolazio na bečki dvor. Uradio je veći broj carevih reprezentativnih portreta. Jedan je krasio dvorac Šenbrun, drugi su se nalazili u značajnim bečkim institucijama. Portretisao je Paja Jovanović i druge državnike: kralja Aleksandra Karađorđevića, na primer, ali i predsednika Tita.

Najveći deo opusa Jovanović je ostvario u stilu akademskog realizma. Pojedina dela radio je u replikama. Naslikao je, na primer, sedam kompozicija Proglašenje Dušanovog zakonika, odnosno Krunisanje cara Dušana – ista kompozicija (jedna je izgorela prilikom požara u Hilandaru) ima dva naziva. Iako je kompozicija uglavnom ista, platno koje je u njegovom muzeju i po dimenzijama i po primeni kolorita različito je od onog koje se čuva u Narodnom muzeju u Beogradu, a koje je najveće. Za ovu veliku sliku Jovanović je 1900. godine dobio na Svetskoj izložbi u Parizu Zlatnu medalju. U narodu je, međutim, najpopularnija slika Seoba Srba. Ta kompozicija, nastala ranije, bila je zapravo porudžbina patrijarha Georgija Brankovića za Milenijsku izložbu u Budimpešti 1896. godine. No, zbog određenih razloga Jovanović nije dovršio sliku i na izložbi u Budimpešti našao se njegov Vršački triptihon. Sliku Seoba Srba izložio je u Patrijaršijskom dvoru u Sremskim Karlovcima iste 1896. godine i ona se pojavila odmah u gotovo "svim srpskim časopisima a ubrzo i litografija u boji". Kasnije je Jovanović uradio i jednu manju repliku na platu. Iako nisu stekla toliku popularnost u narodu, široj javnosti su veoma poznata sledeća njegova dela: Mačevanje, Kićenje neveste, Borba petlova (nagrađeno Zlatnom medaljom u Beču 1898), Krvni umir, i druga. Uz žanr-scene i istorijske kompozicije, Jovanović je uspešno slikao portrete. Među najlepšim su portret crnogorske princeze Milice, zatim kraljice Marije Karađorđević, Mihaila Pupina, supruge Muni, mlade žene pored kamina, slikara Simingtiona, grofice Forgač, gospođe Gartenberg, baronice Erlanger itd. Interesovao se i za religiozne teme: ikonostas Male crkve u Dolovu radio je u 1898; Mormonsku crkvu u Solt Lejk Sitiju dekorisao je 1902. godine, a 1905. radi ikonostas Gornje crkve u Sremskim Karlovcima, i dovršava ikonostas u novosadskoj Sabornoj crkvi; kapelu u Dvoru na Dedinju dekorisao je 1927. godine.

Njegove likovne teme bile su još predeo, zatim mrtva priroda i cveća. Upravo poslednja slika koju je radio bilo je cveće. Kada je reporter Svijeta sedam godina posle Jovanovića smrti posetio u Beču Herminu Muni Jovanović, rođenu Dauber, trideset godina mlađu slikarovu udovicu, ona je ispričala da je umetnik prestao da slika jer mu je vid jako oslabio: "Ne iscrpljenost organizma, ne senilnost, ili kakva hronična bolest, nego naglo slabljenje vida istrglo mu je paletu iz ruku i mnogobrojne ideje i želje... U svojoj 99. godini završio je život, a bujna slikarska mašta neumorno je radila do poslednjeg dana... ’Imam toliko mnogo ideja’, govorio je. ’Želeo bih da naslikam jedno kolo u kome igraju samo devojke u bosanskim narodnim nošnjama. Naše divne devojke, kakvih nigde na svetu nema’. I pokušavao je da ostvari tu zamisao. No nezadovoljan radom, tražio je da platno bacim u peć. To je, uopšte, bila sudbina svih njegovih slika iz tih poslednjih dana". Dodala je, zatim, da je njen suprug "voleo domovinu kao malo šta u životu". Iako je na određeni način bio "građanin sveta", do kraja je ostao odan svome rodu.

Slikar Paja Jovanović umro je 30. novembra 1957. godine u Beču. Urna s pepelom preneta je, po njegovoj želji, u Beograd. Danas se nalazi u Aleji velikana na beogradskom Novom groblju.

Muzej Paje Jovanovića Otkako je ponovo u oktobru 2009. otvoren Muzej Paje Jovanovića, poseta poštovalaca njegovog dela ne jenjava. Ne čudi, jer u ovom prostoru mogu doživeti gotovo pravu atmosferu koja je vladala u njegovom bečkom ateljeu. – Ovde se nalazi ostavština koju je sam slikar poklonio Muzeju grada Beograda 1952. godine, kaže istoričar umetnosti Jasna Marković, viši kustos Muzeja grada i rukovodilac ovog legata. Predmet ove ostavštine nisu bile samo slike, već i delovi Jovanovićevog ateljea, a do kreja njegovog života dopunjavana je u više navrata novim slikarovim poklonima. Prema inventaru, Legat sadrži 657 predmeta zajedno s delima koja su poklon Jovanovićeve supruge Hermine, predatih Muzeju posle njene smrti 1972. godine. Muzej je otvoren za javnost 16. juna 1969. godine u beogradskoj Ulici Kralja Milana 21, na četvrtom spratu zgrade podignute 1930. godine. Stan je prethodno adaptiran u izložbeni prostor sa slikarskim ateljeom Paje Jovanovića prenetim iz Beča i rekonstruisanim u Beogradu. Izložena dela su neodvojiv deo ateljea, a pripadaju internacionalnoj školi slikarstva na prelazu iz XIX u XX vek. Izborom samog umetnika prikazane su gotovo sve teme – pejzaž, portret, istorijska kompozicija, žanr-scena, mrtva priroda, mitološke i religiozne kompozicije, ilustracije, aktovi...