Kao novi početak

Iako različiti narodi imaju različite običaje i verovanja, novogodišnja svečanost značajna je svima, mada se Nova godina ne slavi svuda u isto vreme. Ispraćanje stare i dočekivanje nove godine simbolizuje zaboravljanje starih briga i okretanje prema vedrijoj sutrašnjici.

Tekst: Zlatica Ivković
Fotografije: Milan Melka

Kako nekad tako i sad, Nova godina je univerzalni simbol novog početka. U prošlosti je taj početak bio simbolično smešten u osvit proleća. Sve civilizacije i narodi obeležavali su dolazak nove godine, ali nisu proslavljali taj dan, a ni danas ga ne slave svi u isto vreme. "Jedva da postoji narod u prošlom ili sadašnjem vremenu, domorodački ili civilizovan, koji ne slavi Novu godinu u ovom ili onom vidu", piše Teodor Gaster u svojoj knjizi Nova godina, tvrdeći da "nema praznika u svetu sa toliko različitih datuma kada se proslavlja, niti sa naizgled toliko mnogo raznovrsnih običaja".

Hroničari beleže da najstariji poznati zapis o proslavljanju dolaska nove godine potiče iz Vavilona u nekadašnjoj Mesopotamiji i da je datiran 2.000 godina pre Hr. Nova godina Akita počinjala je u Vavilonu mesecom najbližim prolećnoj ravnodnevici, a u Asiriji mesecom najbližim jesenjoj ravnodnevici. Za Egipćane, Feničane i Persijance godina je počinjala 21. septembra.

Iz Mesopotamije običaj dočeka Nove godine prešao je u staru Grčku, a potom i u Rim. Starim Grcima, godina je počinjala u zimu, 21. decembra, u vreme solsticijuma, a u kalendaru Rimske republike Nova godina se slavila 1. marta. Posle 153. godine pre Hr. službeni datum za početak nove godine postao je 1. januar, nazvan po Janusu, bogu svih početaka, a taj se običaj nastavio 46. godine pre Hr. kad Cezar prihvata julijanski kalendar i prenosi sve običaje iz rimskih saturnalija na prvi dan u januaru.

U jevrejskom religijskom računanju vremena Nova godina pada na praznik Roš Hašana, prvog dana meseca tišrija koji počinje s jeseni između 6. septembra i 5. oktobra. Jevrejski narod broji godine od trenutka kad je po predanju nastao svet, a prema jevrejskoj računici ušli smo u 5764. godinu.

Po muslimanskom kalendaru godina normalno ima 354 dana, a svaka godina započinje muharemom, prvim mesecom islamskog kalendara.

Kinezi Novu godinu slave krajem januara ili početkom februara, u dane Prolećnog festivala, a običaj je toliko star da se i ne može utvrditi kad je ustanovljen. Nova godina je u Kini vreme porodičnog okupljanja, poseta prijateljima i rođacima i slavi se nekoliko dana. Praznik se završava Festivalom lampiona, a Lav i Zmajeva igra takođe čine deo proslave. I ostale azijske kulture Novu godinu proslavljaju u različito vreme. Na jugu Indije Tamili je poistovećuju sa časom zimskog solsticija, Tibetanci je slave u februaru, a Tajlanđani u martu ili aprilu.

Japanci, u čijoj je zemlji Nova godina najpopularniji praznik, obeležavaju je od 1. do 3. januara. Nova godina se na japanskom zove gandžicu (ganjitsu – izvorni dan), a među Japancima vlada uverenje da će čoveku biti preko cele godine onako kako mu je bilo prvih dana nove godine. Običaj nalaže da se na ulazna vrata kuće veša šimenava (sveto uže upredeno od pirinčane slame) koja sprečava ulaz zlim duhovima. Vrata se ukrašavaju listovima paprati ili zimzelenim grančicama, i tradicionalnim kagami moči – piričanim, veselo ukrašenim kolačima. Tradicionalno i ukrasi i jela koja se iznose na trpezu, pažljivo se biraju jer treba da simbolizuju radost, sreću i blagostanje.

U ranom srednjem veku pretežniji deo hrišćanske Evrope slavio je 25. mart kao početak nove godine, osim u anglosaksonskoj Engleskoj gde je Nova godina padala 25. decembra. Početak Nove godine 1. januara, koji i danas slavimo, definitivno je ustanovljen 1582. gregorijanskim kalendarom i odmah potom prihvaćen u svim rimokatoličkim zemljama. U Škotskoj je stupio na snagu 1660, u Nemačkoj i Danskoj 1700, Engleska ga je prihvatila 1752, a Rusija 1918.

Mnogi narodi poistovećuju novogodišnje s verskim praznicima: na primer, Jevreji tako slave Roš Hašanu. Budistički monasi na dan Nove godine daruju poklone, a hinduisti prinose darove svom božanstvu. Japanci posećuju hramove, a Kinezi posvećuju poklone kućnim bogovima i precima.

Zimzeleno drvo je simbol večnog života kod mnogih starih naroda (Egipćani, Kinezi, Jevreji). Postoji više legendi o tome kako je nastala prva novogodišnja jelka.

Običaj kićenja novogodišnje i božićne jelke vuče korene iz XI veka. "Rajsko drvce" ukrašeno crvenim jabukama 24. decembra, na dan Adama i Eve, u Zapadnoj Nemačkoj se s vremenom počelo unositi u kuću i kititi kolačićima različitog oblika. Sveće, kao simbol Hrista, bile su obavezni pratilac toga običaja. U istoj sobi nalazile su se male piramide pravljenje od hrane i ukrašavane zelenilom, svećama i zvezdama. Spajanjem ta dva običaja u XVI veku ustalio se ritual ukrašavanja božićnog drveta, da bi se do XVIII veka on proširio na celu Nemačku, Francusku i Austriju. Princ Albert, muž kraljice Viktorije, doneo je jelku u vindzorski zamak 1841. godine. Ta jelka bila je ukrašena igračkama i malim poklonima, venčićima, slatkišima i papirnim cvetićima. Običaj se iz kraljevskog kruga brzo proširio na srednju klasu, a zatim i na običan narod.

Posredstvom Nemaca jelka se u ranom XVII veku doselila i u Severnu Ameriku, a preko zapadnih misionara božićno drvo tokom XIX i XX veka stiže i u Kinu i u Japan. Raskošni izgled koji simbolizuje sreću, obilje i blagostanje jelka je dobila u XIX veku.