"...Obilazaše gore i polja i pustinje tražeći gde bi mogao željenu obitelj, stan ćutanja podići. Našavši najprikladnije i najbolje gde je trebao dom biti, pomolivši se, pristupi delu i položi osnov u ime Trojice, svedržavnoga Božanstva..." /Konstantin Filozof, 15. vek/

Tekst: Dragana Tasić
Fotografije: Dragan Bosnić

Te započe izgradnja manastira Manasije (Resave), u godini 6915. (vreme između 1. septembra 1406. i 31. avgusta 1407.), prema rečima letopisca.

Osnivačka povelja manastira nije sačuvana. Dragocene i neposredne podatke o događajima u Srbiji prvih decenija 15. veka, a pre svega neprocenjivu biografiju despota Stefana Lazarevića, ktitora Manasije i čoveka koji je ostavio neizbrisiv trag u srpskoj srednjovekovnoj istoriji, napisao je Konstantin Filozof, Bugarin. Nije sačuvan original teksta "Žitija despota Stefana Lazarevića", no sačuvani prepisi iz 15–17. veka svedoče o značaju ovog Konstantinovog dela za srpsku književnost i kulturu. Bežeći od Turaka, Konstantin je našao pribežište u Srbiji, kao jedan od mnogih umnih, učenih ljudi, monaha, pisaca i umetnika kojima je novi dom pružio srpski despot.

Manastir Manasija, poznat i pod imenom Resava, podignut je dva kilometra severozapadno od Despotovca, u živopisnoj klisuri. Izgradnja monumentalne zadužbine i utvrđenog despotovog grada trajala je, s prekidima, nešto više od deset godina. Za to vreme sazidana je crkva, velika trpezarija, razni konaci i pomoćne zgrade, kule i zidine, utvrđenja sa spoljnjim stražarskim zidom i šančevima.

Petokupolna crkva, posvećena Sv. Trojici, po razmerama, složenosti arhitekture i bogatstvu živopisa najveći je spomenik tzv. "moravske škole" – poslednjeg uzleta srpske srednjovekovne umetnosti.

Želja ktitora – despota Stefana bila je da njegova zadužbina i večno prebivalište reprezentativnošću nadmaši sve što je dotad građeno u Pomoravlju. Monumentalna i dostojanstvena, crkva Manasije je, uz istovremene spomenike (Ravanica, Ljubostinja, Kalenić, Gornjak, Pavlica...) svedok poslednjeg velikog umetničkog dometa moravske Srbije, pred konačnu propast države (1459) i dolazak viševekovnog turskog zuluma. Istovremeno kad i crkva, zidana je i manastirska trpezarija Manasije, jedna od najvećih nama poznatih građevina u srednjovekovnoj Srbiji, koja je bila i oslikana. Manastirska zdanja su bila opasana i zaštićena moćnim zidinama sa 11 kula i šancem. Bezbedan i moćan, ovaj grad je nosio epitet jednog od najvećih srednjovekovne Srbije.

Crkva manastira Manasije osvećena je na praznik Duhovi 1418., nakon što su slikari oslikali oko 2.000 kvadrata fresaka. Ono što je do danas očuvano tek je četvrtina nekadašnjeg slikarskog ansambla, jednog od najlepših u prebogatoj riznici starog srpskog slikarstva. Zapisano je da je despot Stefan uložio trud da nađe "mnogočasne najveštije radnike i najiskusnije živopisce". Raskoš i dostojanstvo, gospodstvenost i plemenitost, zrače sa fresaka Manasije. Scene obiluju raskošnim građevinama, skupocenim nameštajem, figurama u zlatotkanim haljinama. Sve je pozlaćeno, nakićeno, prebogato. Čuveni resavski "sveti ratnici", naslikani u pevnicama, nisu više namrgođeni vojnici spremni za bitku, već gordi vitezovi u redu za smotru. "Sva viteška otmenost despotovog vremena došla je do izraza na freskama Manasije." U atmosferi resavskih fresaka prepoznaje se Konstantinov opis protokola na Despotovom dvoru: "...Beše izabrao (misli se na despota Stefana) sve izvanredne običaje, čak i do samog odela, oružje i jahanje i posađivanje za trpezu po činu... Vika ili lupanje nogama, ili smeh, ili nespretna odeća nije se smela ni pomenuti, a svi behu obučeni u svetle odeće koje je razdavao sam on." Sredina u kojoj se negovao istančan ukus i poezija, čiji je i sam vladar bio pesnik, nije ni mogla da izrodi drugačije slikarstvo. U Resavi je naslikan i najvelelepniji portret despota Stefana. Ono što je revolucionarno u slikarstvu Manasije je to što slika postaje svečana predstava savremenog života. Po rečima vizantologa prof. dr Vojislava Đurića "svakom onom ko je tada ušao u hram morao se pogled zadržati na učesnicima koje je sretao u životu. Bogatima opomena, svima pouka, a Crkvi nova pomoć i dotad nepoznat ukras – resavska "žanr-slika" je jedinstveno ostvarenje vizantijskog stila".

U priprati crkve sačuvan je relativno dobro očuvan mozaički pod od raznobojnog mermera koji je u novije vreme restauriran.

Smrću despota Stefana (1427) nastala su "smutna i teška" vremena za zemlju.

Manasija su posle svega 20 godina života (1439) osvojili Turci, a 1456. je gorela. Pet stotina godina "mučnih posečenija i robstva", ostavilo je tragove razaranja i uništavanja. Pljačkan, paljen i pustošen, manastir je Turcima služio kao utvrđenje, crkva kao konjušnica, a austrijskoj vojsci čak i kao barutana. Zahvaljujući dobroj gradnji i brizi ponekog monaha i okolnog naroda, manastir je donekle izdržao "mnoga zloljuta i nepodnošljiva iskušenja".

Tek krajem XVIII veka Turci su napustili Manasiju, a u oslobođenoj Srbiji manastir je ponovo počeo da živi.

Jedna od najistaknutijih ličnosti srpske srednjovekovne istorije, Stefan Lazarević, rođen je oko 1377, bio je knez od 1389. do 1402., a despot od 1402. do 1427. Istorijski izvori pripovedaju o njemu kao hrabrom ratniku, vitezu, umnom i opreznom političaru, lepom, obrazovanom čoveku, dobrom poznavaocu vizantijske i evropske kulture, talentovanom piscu i pesniku. U teškim vremenima prodora turske imperije na Balkan, despotova vladavina je bila obeležena više ratovima nego mirom.

Nakon Kosovske bitke 1389. i pogibije kneza Lazara, o Srbiju su se otimale dve sile – Turska i Ugarska. Stefanova majka a Lazareva udovica, kneginja Milica, mudra i odvažna žena, zajedno s patrijarhom i savetnicima donela je odluku da se, Srbije radi, treba prikloniti Bajazitu. Poput junaka grčkih tragedija, ona je na žrtvenik istorije stavila najdragocenije što ima – svoju decu. Najmlađa kći, Stefanova sestra Olivera, poslata je u Bajazitov harem u prestoni grad Brus, a mladi Stefan je položio zakletvu i postao vazal ubici svoga oca - turskom sultanu. U čuvenoj bici kod Angore (1402) protiv Tamerlana (Tatara), Stefan je sa Srbima štitio povlačenje poražene turske vojske. Bajazit je pao u ropstvo. U Carigradu, Stefan Lazarević je od vizantijskog cara dobio titulu despota – dostojanstvo prvo do carskog, po vizantijskom ceremonijalu. Oslobodivši se vazalstva, Stefan je završio prvu tragičnu dramu svog mladog života.

Po dolasku u Srbiju, rešen da obnovi državu, Stefan je sklopio savez sa Žigmundom Luksemburškim, nemačkim carem i ugarskim kraljem, te postao njegov vazal. Proširio je Srbiju, a od Žigmunda je dobio Beograd na doživotno korišćenje. Beograd je postao nova prestonica ojačane Srbije, političko i kulturno središte. Na zapadu je Stefan uživao veliki ugled kao mudar i hrabar vladalac, a smatrali su ga "štitom" hrišćanstva. Nemački hroničar navodi da je "despot neobično lep čovek, iskren, pravedan i miroljubiv".

Despot Stefan Lazarević umro je u lovu, od srčane kapi, 19. jula 1427. Sahranjen je u svojoj zadužbini. Za njegove vladavine Srbija je poslednji put udahnula punim plućima, pre nego što ju je nesavladiva turska sila bacila u viševekovne okove.

Ljubitelj i veliki poznavalac književnosti, i sam književnik i vrsan pesnik, Stefan Lazarević je u svojoj zadužbini Resavi osnovao "resavsku školu". Ona je dala neprocenjiv doprinos razvoju srpskog jezika i pismenosti, a u vekovima pod tuđinom pomogla očuvanju jezika i pisma. U ovom centru za "popravku" prevoda i prepisa crkvenih knjiga radili su mnogi učeni ljudi. Prepisi i prevodi bili su toliko "ispravni i tačni" da su stolećima služili kao obrazac prepisivačima. Resavska biblioteka imala je preko dvadeset hiljada knjiga u rukopisu. Veliki broj ovih knjiga spaljen je pri zauzimanju manastira od Turaka, dok je manji broj, zaslugom kaluđera, spasen i prenet u razne krajeve ondašnje Srbije. Danas ovih rukopisa ima u Svetoj gori, neki su dospeli čak do Rusije, a ima ih i u Pećkoj patrijaršiji na Kosovu, kao i u Patrijaršiji srpske pravoslavne crkve u Beogradu. Zapis jednog kaluđera iz 1667. umoljava da se ne menja ništa "jer smo prepisali od dobra izvoda – od starih prevodilaca resavskih koji su bez mane".

U četvrtak 18. oktobra 2007., u crkvi manastira Manasija svetu arhijerejsku liturgiju služilo je Njegovo preosveštenstvo episkop braničevski, gospodin Ignjatije, sa sasluženjem sveštenstva i vladika iz okruženja Braničevske eparhije. Time je započela centralna svečanost obeležavanja velikog jubileja – šest vekova od početka zidanja manastira Manasije – riznice srpske srednjovekovne kulture, arhitekture, slikarstva i pismenosti. Na čelu Odbora za obeležavanje jubileja je srpski premijer Vojislav Koštunica, a domaćini proslave jubileja su Eparhija braničevska Srpske pravoslavne crkve i opština Despotovac. Svečanosti je prisustvovao ministar vera Radomir Naumov, kao i veliki broj vernika, sveštenstva, sugrađana i gostiju. Ministar Naumov otkrio je spomenik despotu Stefanu Lazareviću na istoimenom trgu u Despotovcu, delo akademskog vajara Zorana Ivanovića iz Beograda.