Za dobrobit svog naroda

"Svi umiru jednom, a veliki ljudi dva puta: prvi put kada ih nestane sa zemlje, a drugi kada propadnu njihove zadužbine". (Ivo Andrić)

Tekst: Jovo Simišić
Fotografije: Jovan Smiljanski

Zadužbine i zadužbinarstvo imaju dugu tradiciju u srpskom narodu, kako na teritoriji današnje Srbije, tako i u svom državama i predelima gde su vekovima živeli. U znak sećanja na sve one koji su deo svog bogatstva podelili sa svojim narodom, ili su posle smrti svu svoju imovinu zaveštali na dobrobit srpskog naroda, u Skupštini grada Beograda, od 26. juna do 1. jula, organizovana je izložba pod nazivom "Zadužbine i zadužbinarstvo u tradiciji srpskog naroda", koju je u organizaciji Srpskog poslovnog kluba "Privrednik" postavila istoričarka umetnosti Gordana Gordić.

Izložba je, kako je to na otvaranju rekao Danko Đunić, predsednik kluba "Privrednik", deo projekta – stvaranje poslovnog ambijenta unutar koga je moguće nastaviti tradiciju predratnog, istoimenog Privrednog društva, koji je u 40 godina dugom periodu, do početka Drugog svetskog rata, bio poznat po školovanju zanatlija i omladine. Istovremeno, to je i najveći pojedinačni ovogodišnji projekat "Privrednika" u delu klupskih humanitarnih, društvenih aktivnosti. Značaj izložbe je veliki i zbog činjenice da je pripremljena u godini kada je započet važan posao na zakonskom uređenju oblasti zadužbinarstva i njenom usklađivanju sa evropskim vrednostima. Pomenuto je da Klub, kao pokrovitelj, ima trajne aktivnosti najviše u oblasti stipendiranja talentovanih đaka i studenata i pomoći ustanovama za brigu o deci i starim osobama.

Izložba je dala celovit presek istorije zadužbinarstva kroz zadužbine – srednjovekovne manastire, zadužbine u Sremskim Karlovcima, Novom Sadu i Beogradu.

Kralj Milutin – najveći ktitor

Postoje tragovi koji ukazuju da je zadužbinara bilo i pre Nemanjića, ali tek sa njima kreće zamah čiji su rezultati vidljivi do danas. Najstarija sačuvana zadužbina je manastir Studenica, koji je 1190. godine osnovao veliki raški župan Stefan Nemanja. Nemanjići su, istovremeno, i najveći zadužbinari u istoriji srpskog naroda, od kojih je kralj Milutin ubedljivo najveći ktitor: za 40 godina vladavine, podigao je 40 zadužbina!

Nemanjići nisu zidali samo hramove, već i zgrade, mostove, bolnice. Zidali su i van granica tadašnje Srbije, najviše na Atosu – Svetoj gori. Manastir Hilandar na Atosu zajedno su 1198. godine obnovili Stefan Nemanja i njegov sin Rastko, kasnije prvi srpski arhiepiskop i svetitelj. Na mestu prve crkve, oko 1320. godine, kralj Milutin je podigao crkvu Vavedenja Bogorodice, kojoj je knez Lazar sazidao spoljnu pripratu...

Sveti Sava je obnovio i manastire Kseropotam i Filotej. Manastir Grigorijat je podigao jedan srpski monah; manastir svetog Pavla podigla su dva srpska monaha – Radonja i Antonije. Postoje zapisi da su srpski vladari, kao drugi ktitori, to jest obnovitelji mnogih manastira na Svetoj gori, "kofama donosili zlato" za manastire na Atosu.

U Solunu su svoje zadužbine imali sveti Sava i kralj Milutin.

Sveti Sava je osnovao dva manastira u Rumuniji: Zlatica i Bazjaš.

Nemanjići su crkve i manastire podizali i na Bliskom istoku, u Svetoj zemlji. Sveti Sava je, pored toga što je uz manastir svetog Krsta u Jerusalimu sagradio konake, bio i veliki ktitor Lavre sv. Save Osvećenog. Od krstaša je otkupio manastir svetog Đorđa u Akri, koji postoji i danas kao sedište grčkog mitropolita. Kralj Milutin je bogato darivao crkve i manastire u Svetoj zemlji, a u Jerusalimu je sagradio manastir svetih Arhangela Mihaila i Gavrila i uz njega bolnicu. Na Sinaju je kralj Milutin sazidao kapelicu u kojoj se i danas u bogosluženju pominje njegovo ime. Srpskih zadužbina je bilo i u Carigradu, kao što je manastir Prodrom, posvećen svetom Jovanu Krstitelju, koji je imao i bolnicu.

U srednjovekovnoj Srbiji zadužbinari su najčešće bili vladari, imućna vlastela i visoki crkveni dostojanstvenici. Iza njih su ostali mnogobrojne crkve i manastiri, kao što su manastir Žiča, zadužbina Stefana Prvovenčanog (osnovan početkom XIII veka), Manastir Mileševa, zadužbina kralja Vladislava (osnovan u trećoj deceniji XIII veka), manastir Sopoćani, zadužbina kralja Uroša I (podignut oko 1265. godine), manastir Gradac, zadužbina kraljice Jelene Anžujske, supruge kralja Uroša (podignut u poslednjoj četvrtini XIII veka), Pećka patrijaršija, zadužbina srpskih arhiepiskopa (iz XIII i XIV veka), manastir Gračanica, zadužbina kralja Milutina (sagrađen u drugoj deceniji XIV veka), manastir Dečani, iz prve polovine XIV veka, koji je kao svoju zadužbinu i mauzolej osnovao Stefan Dečanski, nakon čije je smrti radove nastavio njegov sin Dušan (iz prve polovine XIV veka), manastir Ravanica, zadužbina i mauzolej Stefana Lazarevića (iz XV veka)...

Učeni i bogati Srbi svom otečestvu

Tradicija zadužbinarstva nije potpuno prekinuta ni u vreme pet stotina godina turske vladavine. Do prave obnove, međutim, dolazi buđenjem nacionalne svesti i počecima borbe za oslobođenje od Turaka, u prvoj polovini XIX veka, da bi najveći procvat bio između 1840. i 1940. godine. Za razliku od srednjeg veka, sada su osnivači zadužbina i fondova, formiranih najčešće pri glavnim ustanovama srpske kulture, bili ljudi iz svih društvenih slojeva – uspešni veletrgovci i industrijalci, ministri, profesori, oficiri, vladike, političari…

Na velikoj listi zadužbinara među prvima je Sava Popović Tekelija, (1761–1842), plemić, trgovac, pravnik, filantrop, ktitor i dobrotvor, prvi Srbin doktor prava, predsednik Matice srpske… koji je uočio da je budućnost Srbije u uzdizanju tada nepostojeće intelektualne elite. Čim je u Pešti osnovana Matica srpska (1824), Tekelija je priložio "100 forinti u srebru i 100 forinti u bečkoj valuti". Potom je osnovao Zavod za školovanje srpskih studenata – Fondaciju "Tekelijanum", poklonio mu prebogatu biblioteku, a Matici srpskoj poverio starateljstvo. Njoj, odnosno srpskom narodu je pred kraj života podario sve – ogromnu ušteđevinu, imanja i kuće u Pešti i rodnom Aradu, u Rumuniji.

U Beogradu, nekolicina trgovca je podarila gradu najsjajnije bisere starog jezgra prestonice. Ale ne samo to, i ne samo oni.

Sima Andrejević Igumanov je osnovao odbor koji je preko Ministarstva inostranih dela finansirao celokupnu kulturno-prosvetnu aktivnost u Staroj Srbiji i Makedoniji – od školovanja kadrova u Beogradu do plata za učitelje, podizanja i održavanja škola i stipendiranja đaka. U rodnom Prizrenu je podigao Bogoslovsko-učiteljsku školu, a u Beogradu zadužbinu, koja je izdržavala školu. Fond Sime Igumanova je pomagao i rad srodno orijentisanog Društva sv. Save. Velika Igumanova palata na Terazijama 31, bila je vlasništvo fonda iz kojeg su finansirane dobrotvorne i prosvetne akcije.

Drugu, ne manje lepu i korisnu zgradu zaveštao je Nikola D. Kiki, u Knez Mihailovoj 50. Od njegovog legata Beogradska trgovačka omladina je podigla bolnicu "Nikole i Evgenije Kiki za siromašne i postradale trgovce" – današnja klinika za plastičnu hirurgiju u Zvečanskoj ulici. Posle njegove smrti, supruga Evgenija se posvetila izvršavanju suprugove volje i podigla palatu "Kiki", Dom trgovačke omladine, na uglu Cetinjske 2 i Hilandarske 1.

Aleksa Krsmanović, sa bratom Dimitrijem, svom narodu je poklonio otmenu, neobaroknu palatu na Terazijama 34, koja je bila privremeni dvor srpskog suverena i u kojoj je prvog decembra 1918. godine proglašeno ujedinjenje srpskih zemalja u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca. Pored Kuće Krsmanovića, gradu je poklonio i hotel "Srpska kruna", u Knez Mihailovoj 56, u kojoj je danas gradska biblioteka. Deo zadužbine su i kuće u Braće Krsmanovića 11, 12 i 17, Koste Glavinića 3 i 5, Karađorđevoj 46.

Ilija Milosavljević Kolarac i Toma Vučić Perišić su ustanovili Fond za pominjanje onih koji su izginuli za otadžbinu, jedan od najstarijih u Srbiji. Kolarac je pomogao stvaranje Pravne akademije u okviru Matice srpske, a testamentom 1878. godine je osnovao fond za Univerzitet Ilije M. Kolarca i Beogradu ostavio prelepu palatu na Studentskom trgu. Osnovao je i Književni fond "Ilije M. Kolarca", za nagrađivanja ćirilicom pisanih dela Srba iz svih "predela srpskih".

Najpoznatiji dobrotvor Beogradskog univerziteta je trgovac solju kapetan Miša Anastasijević koji je sagradio prelepu palatu, takođe na Studentskom trgu. Ovo zdanje je godinama bilo jednovremeno sedište Velike škole, Narodnog muzeja i Narodne biblioteke, potom Univerziteta, pa Filozofskog fakulteta, da bi danas veći deo zdanja bio namenjen Rektoratu Beogradskog univerziteta.

Luka Ćelović Trebinjac, trgovac koji je učestvovao u osnivanju Beogradske zadruge, čiji je bio i predsednik, celokupnu je imovinu, procenjenu na oko pedeset miliona dolara, ostavio Univerzitetu u Beogradu. Posedovao je ceo kvart oko Ekonomskog fakulteta u Beogradu: zgrade u Kraljevića Marka 1, Javorskoj 7 i 9, Karađorđevoj 65, Zagrebačkoj i Gavrila Principa 16, Andrićevom vencu 2. Ćelović je doprineo i estetskom uređenju Beograda – nekadašnja Savamala, prostor oko Železničke stanice, uređen je po uzoru na velike evropske gradove. On je napravio i veliki park pored Ekonomskog fakulteta, koji je u to vreme bio najlepši u Beogradu. Pored ostalog, posebnim fondom je obezbedio i rad akademskog pevačkog društva "Obilić", o kojem je brinuo od osnivanja 1884. godine.

Mihajlo Pupin, naučnik svetskog glasa, 1914. godine je osnovao Fond "Pijade – Aleksić – Pupin", iz kojeg su na Svetosavskim akademijama nagrađivani učenički dometi u književnosti, istoriji, ali i "guslarstvu s pesmama koje je prikupio Vuk Stefanović Karadžić". Pupin je utvrdio i fond za pomaganje crkveno-školske opštine rodnog Idvora, društva "Privrednik" i đaka poljoprivredne struke iz Vojvodine. Obezbedio je i zadužbinu za otkup srpskih umetničkih dela i izdavanje publikacija "srpskih starina" pri Narodno-istorijsko-umetničkom muzeju u Beogradu.

Jedan od najvećih srpskih dobrotvora, predsednik Beogradske berze, član upravnih odbora Narodne banke i predsednik odbora Prometne banke, Beograđanin Nikola Spasić je u Prvom balkanskom ratu organizovao pomoćnu bolnicu sa svim potrebnim inventarom. Svoje luksuzne palate u samom centru grada, u Knez Mihailovoj 19, 33, 37, 47, Takovskoj 41, izložbeni salon na starom sajmu... zaveštao je u privredne i dobrotvorne svrhe. Spasićeva zadužbina, osnovana 1920, finansirala je gradnju i opremanje današnje Gradske bolnice (1935). Zadužbina je podigla još dve bolnice, jednu u Krupnju, a drugu u Kumanovu. Na Paliluli je uz osnovnu školu sazidao veliko obdanište. Velika sredstva izdvajana su za poseban Invalidski fond Sv. Đorđa u Beogradu.

Đoka Vlajković, kapetan u ruskoj i srpskoj vojsci je svu imovinu zaveštao državi Srbiji. Zgrada sa 32 stana i poslovnim prostorom u Vlajkovićevoj 5, pripala je Univerzitetu u Beogradu.

Obnova zadužbinarstva

Na spisku velikih zadužbinara u Beogradu nalaze se Milan Kujundžić Aberdar, koji je ostavio imovinu Srpskoj kraljevskoj akademiji, imućni gvožđarski trgovac Radovan Lazić iz Valjeva, koji nije želeo da se "ovekoveči" podizanjem kakve upadljive palate već je osnovao "Književni fond", Vladimir Vlajko Kalenić, koji je celokupnu imovinu zaveštao u dobrotvorne svrhe. Posebno mesto pripada Persidi Milenković, koja je trgovačkoj omladini ostavila kuću u Dobračinoj, a kuću u Zmaj Jovinoj 5 zaveštala Beogradskom univerzitetu. Darovala je i Dom za sirotinju, u Tabanovačkoj ulici, dve kuće i vilu za zbrinjavanje sirotinje i školovanje dece, a vinograd sa vilom u Rumunskoj (danas Užičkoj) poklonila je Crvenom krstu... Tu su i krunisane glave, kraljevi Milan Obrenović i Aleksandar Karađorđević, kraljica Natalija Obrenović... ali i inostrani donatori, kao što je bio Endru Karnegi, američki industrijalac škotskog porekla, iz čijeg je fonda podignuta zgrada biblioteke "Svetozar Marković"...

U Novom Sadu su Jovan i Marija Trandafil celokupnu imovinu ostavili Matici srpskoj i crkvenoj opštini, od čega je 1913. godine podignuta današnja zgrada Matice srpske. Baron Miloš Bajić, sin bogatog zemunskog trgovca i Petrije, najstarije ćerke knjaza Miloša Obrenovića, finansirao je izgradnju sadašnje gimnazije Zmaj Jovan Jovanović (sagrađena 1860). Vladika Platon Atanacković, je ostavio fondu Srpske gimnazije zgradu u kojoj se danas nalazi Srpska akademija nauka i umetnosti u Novom Sadu.

U Sremskim Karlovcima, koji su dugo bili sedište Srpske pravoslavne crkve i srpske duhovnosti uopšte, najvrednije zadužbine su ostavili Mitropolit Stefan Stratimirović (Patrijaršijski dvor, građen između 1892. i 1897), patrijarh German Anđelić (današnja zgrada Prve srpske gimnazije, podignuta 1890) i patrijarh Georgije Branković (Bogoslovski seminar, građen u toku 1900. i 1901).

Danas u Srbiji ima 110 zadužbina, od kojih je veliki broj, kako stručno kažu istoričari, neaktivan. Ove godine je započet važan posao na zakonskom uređenju ove oblasti zadužbinarstva i usklađivanju sa evropskim vrednostima.