Prve srpske hidrocentrale

Prva hidrocentrala na Balkanu počela je da proizvodi električnu energiju u Srbiji 1900. Druga, sagrađena 1903. do danas nije prestajala sa radom.

Tekst: Vanja Savić
Fotografije: Milan Melka

Dok je 1895. u Kanadi, na slavnoj Nijagari, zahvaljujući patentima Nikole Tesle, sa radom počinjala prva hidrocentrala na svetu pripreme za iste takve istorijske poduhvate odvijale su se i u Srbiji. Sprovodio ih je Teslin prijatelj i poštovalac Đorđe Stanojević koji je do tada već inicirao uvođenje električne struje u Beograd i ovaj grad načinio jednom od prvih moderno osvetljenih prestonica Evrope.

(Hidroelektrana Užice na reci Đetinji)

Na ideju ovog fizičara i rektora Beogradskog univerziteta 1900. je sa radom počela hidroelektrana na reci Đetinji u Užicu, a tri godine kasnije prve kilovate struje ka Leskovcu emitovala je i hidroelektrana na reci Vučjanki.

Prva hidroelektrana na Balkanu, pod užičkim Starim gradom radila je do sedamdesetih godina prošlog veka kada je prilikom izgradnje pruge Beograd–Bar, zatrpan njen jaz. Elektrana na Đetinji je druga hidroelektrana u svetu, a prva u Evropi koji je sagrađena po Teslinim principima polifaznih struja. Potpuno je obnovljena 2000. od kada je ponovo u pogonu doprinoseći osvetljavanju Užica.

Od 1903. do danas hidroelektrana na Vučjanki nije prestajala sa radom. Spada u derivacioni tip elektrana sa vodozahvatom, vodovodnom komorom, derivacionim kanalom i cevovodom. Svetski institut inženjera elektrotehnike (IEEE) u čijem je članstvu 365 hiljada naučnika iz 160 zemalja sveta uvrstila je Vučje 2005. među 64 najznačajnija svetska i samo 15 evropskih objekta iz istorije elektrotehnike i program "Majlstoun". Podsetimo da su u ovoj kategoriji i prva elektrifikacija naizmeničnom strujom u Njujorku, 1886, istraživanja Bendžamina Frenklina o elektricitetu (1757–1775), stvaranje prvog kompjutera "ENIAC", 1946, emitovanje prvog televizijskog signala preko satelita, 1962, Markonijevi rani eksperimenti sa bežičnim prenosom, 1895, prvo transkontinentalno korišćenje telegrafa, 1861, Prvo transkontinentalno emitovanje radio signala, 1901, Voltin pronalazak električne baterije, 1820. i drugi malobrojni projekti važni za naučnu istoriju današnjeg sveta.

(Hidroelektrana Vučje na reci Vučjanki)

Đorđe Stanojević (1858–1921) radeći godinama na izučavanju mogućnosti izgradnje električnih centrala u Srbiji, a naročito mogućnosti korišćenja vodnih tokova u tu svrhu, pomno je proučavao i hidroenergetske potencijale reka u Srbiji. Zaslužan je za izgradnju prvih hidroelektrana u Srbiji: Užice na Đetinji, Vučje na Vučjanci, Niš na Nišavi, Veliko Gradište na Peku, Vlasotince na Vlasini, Ivanjica na Moravici i Zaječar na Timoku. Konstruisao je i Beogradsku termocentralu, a zaslužan je i za prvo demonstriranje radija 1908. u Beogradu. Bista Đorđa Stanojevića može se videti pod Beograđankom u Masarikovoj ulici.