Zaboravljeni as

Povodom 80 godina od osnivanja "Aeroputa", 115. godišnjice rođenja i 40. godina od smrti ing. Tadije R. Sondermajera, Jat Ervejz je pokrenuo inicijativu da se jedna od beogradskih ulica preimenuje u ime ovog velikana srpskog i jugoslovenskog vazduhoplovstva.

Tekst: Jovo Simišić
Fotografije: ljubaznošću Muzeja avijacije u Beogradu

Inženjer Tadija R. Sondermajer, rezervni vazduhoplovni pukovnik, pilot-lovac, jedan od osnivača i dugogodišnji potpredsednik Aerokluba Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, bio je ključna ličnost prilikom osnivanja Društva za vazdušni saobraćaj "Aeroput". Od osnivanja 1927. pa do početka Drugog svetskog rata 1941. godine, Tadija Sondermajer je bio direktor Društva za vazdušni saobraćaj "Aeroput", prvi vazduhoplovni inženjer u zemlji i jedini pilot-lovac koji je aktivno učestvovao u francuskoj avijaciji na Zapadnom frontu u Prvom svetskom ratu. Sondermajer je nesumnjivo bio najmarkantnija ličnost u vazduhoplovstvu Srbije i Kraljevine Jugoslavije, i jedna od najzaslužnijih za razvoj civilnog vazduhoplovstva na ovim prostorima.

Tadija Sondermajer u   poznim godinama

Njegova najveća zasluga bila je u osnivanju i uspešnom vođenju "Aeroputa", čemu je prethodio nesvakidašnji lični poduhvat: let avionom "Potez 25" od Pariza do Bombaja u Indiji i nazad, do Beograda, od 20. aprila do 2. maja 1927. godine.

Sa otvaranja Doma Aerokluba, 20. januara 1935. godine

Odlikovan je najvećim srpskim, jugoslovenskim i francuskim odlikovanjima: Karađorđevom zvezdom sa mačevima, zlatnom i srebrnom medaljom za hrabrost, Albanskom spomenicom, francuskim Ratnim krstom, Legijom časti i Ordenom oficirskog reda i brojnim mirnodopskim odlikovanjima za zasluge u razvoju jugoslovenskog vazduhoplovstva... Pa ipak, sem u uskim vazduhoplovnim krugovima, ovo je ime uglavnom nepoznato široj javnosti.

Ratni heroj

Tadija Sondermajer je rođen u Beogradu, 19. februara 1892. godine. Maturirao je 1910. u Drugoj beogradskoj gimnaziji, nakon čega je u Nemačkoj započeo studije na arhitektonskom odseku Tehničkog fakulteta. Nakon objave Prvog balkanskog rata napustio je studije i prijavio se u Srpsku vojsku kao dobrovoljac. U avijaciju je ušao aprila 1916; izviđački kurs završio je avgusta iste godine u Sedesu kod Soluna, a odmah posle toga prešao u eskadrilu u Vertekopu, gde je ostao do novembra 1917. Na frontu je, pored izviđačke službe, vežbao da sam upravlja avionom i za kratko vreme dobio zvanje vojnog pilota. Krajem novembra 1917. Sondermajer je oboleo od malarije zbog čega je upućen na tromesečno lečenje u Francusku. Umesto planirana tri, u bolnici je proveo samo mesec dana, a zatim se javio u Školu akrobacija u Pou.

Tadija Sondermajer na   frontu u Francuskoj   ispred lovačkog aviona   Spad kojim je leteo u   eskadrili "Roda"

Po završetku ove škole, kao najbolji strelac na lovačkim avionima u svojoj grupi, završio je i Višu školu gađanja u Kazou, nakon čega je tražio da bude upućen u jednu lovačku grupu na francuskom frontu kako bi se u praksi usavršavao pre odlaska na solunski front. Početkom marta 1918. upućen je u najbolju lovačku grupu "Roda", kojom je komandovao čuveni vazduhoplovni as Ginemar, a posle Ginemarove pogibije još veći as, legendarni Rene Fonk. Ova grupa od 60 lovačkih aviona obavljala je borbene zadatke na najtežim ratištima Zapadnog fronta. Za samo trinaest nedelja Sondermajerovog boravka u ovoj eskadrili (od 1. marta do 21. maja), promenila je sedam aerodroma.

U jednoj borbi, kada se vraćao u eskadrilu s ispražnjenim mitraljezom, Sondermajera su nad neprijateljskim linijama napala tri nemačka lovca. Spasao se tako što je za sve vreme leta izvodio akrobacije, zbog čega neprijatelj nije uspeo da ga obori.

Od 15. aprila do 21. maja, njegova grupa je za protivnika imala eskadrilu čuvenog nemačkog avijatičara Rihthofena, poznatijeg kao Crveni baron. Samo za tih pet nedelja grupa je oborila 265 aviona, od kojih Sondermajer dva, mada mu jedan nije priznat jer je oboren nešto dalje od mesta koje je on naveo u izveštaju. Sam Sondermajer je prisustvovao i kao lovac učestvovao u patrolama koje su drugi vodili u mnogim borbama, a 15. maja postao je samostalni vođa patrole.

Pri povratku sa drugog leta, 21. maja posle podne, istog dana kada je u prepodnevnim satima oborio nemački avion, njegov avion se zapalio. Iako je uspešno sleteo, teško je povređen. Izgoreli su mu odelo i kosa, i lake opekotine je dobio po glavi i telu i vrlo teške na nogama. Nakon operacije proveo je četiri meseca u bolnici. Septembarski proboj Solunskog fronta i brzo napredovanje srpske vojske pratio je iz bolnice.

Nakon demobilizacije završio je Višu aeronautičku školu (Ecole aéronautique supérieure) u Parizu i stekao diplomu aeroplanskog inženjera. Po završetku ove svetski priznate vazduhoplovne škole, kao vazduhoplovni inženjer vratio se u Beograd i odmah se angažovao na širenju aeronautičkih ideja i osnivanju i razvoju civilne avijacije.

Istorijski let za Bombaj

U isto to vreme demobilisani srpski avijatičari sa Solunskog fronta rešili su da osnuju Srpski aeroklub i okupe sve avijatičare. Na prvoj redovnoj skupštini (14. maja 1922. godine) Aeroklub je preimenovan u Aeroklub Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Sondermajer je izabran za potpredsednika Kluba, a predsednik je bio princ Pavle. Na čelu Aerokluba, Sondermajer je ostao, uz prekid od juna 1925. do februara 1927. godine, sve do napada Nemačke i sloma Kraljevine Jugoslavije, aprila 1941. godine. Od 1935. pa sve do 1946. godine, Sondermajer je bio jedan od potpredsednika Međunarodne vazduhoplovne federacije FAI.

Auto-fotografije: Sondermajer je sebe slikao u retrovizoru aviona za vreme leta za Bombaj

Tadija Sondermajer je bio zaslužan za sve akcije i uspehe Aerokluba. Ipak, njegov najvažniji zadatak bilo je angažovanje na stvaranju vazduhoplovne industrije i osnivanje domaćeg društva za vazdušni saobraćaj.

Na inicijativu Aerokluba, 6. februara 1926. godine, održana je konferencija na kojoj su usvojena pravila za osnivanje Društva za vazdušni saobraćaj. Upis akcija, međutim, nije išao željenim tempom. Tadija Sondermajer, član uprave, odlučio je da zajedno sa pilotom Leonidom Bajdakom, obavi etapni let avionom od Pariza do Bombaja (Indija), računajući pri tome na propagandne efekte i afirmaciju domaćeg vazduhoplovstva, što je trebalo da doprinese bržem upisu akcija. Posle kratkih priprema, Sondermajer i Bajdak su 20. aprila 1927. godine poleteli iz Pariza, mesec dana pre čuvenog leta Čarlsa Lindberga od Njujorka do Pariza. Posle 14.800 preletenih kilometara, četrnaest etapa i jedanaest dana putovanja, 2. maja 1927. godine sleteli su u Beograd. Doček je bio veličanstven. Preko 30.000 Beograđana dočekalo je svoje heroje na aerodromu ispod Bežanijske kose, posle čega je upis akcija "Aeroputa" porastao preko svakog očekivanja.

Sondermajer i Leonid   Bajdak, ispred aviona   "Potez 25" kojim su   leteli od Pariza do   Bombaja

Daleko od vazduhoplovstva

Nove komunističke vlasti nisu oprostile Tadiji Sondermajeru njegovo ostajanje u Beogradu tokom Drugog svetskog rata i njegovu saradnju sa Kraljevskim dvorom pre rata. Mada je od 15. oktobra 1944. godine učestvovao u borbama za oslobođenje Beograda, a 23. oktobra se narodnim vlastima prijavio kao pilot dobrovoljac, 25. oktobra iste godine lišen je slobode. Iz zatvora je izašao 25. oktobra 1945, a naredne godine, na osnovu zakona o amnestiji oslobođen je krivične odgovornosti, rehabilitovan je i vraćena su mu sva građanska prava. Juna 1947. godine stupio je kao honorarni službenik u građevinsko preduzeće "Polet", gde je od februara 1948. radio kao inženjer-planer i rukovodilac planskom službom.

Povodom obeležavanja 40. godina od osnivanja "Aeroputa" i dvadeset godina Jugoslovenskog aerotransporta, aprila 1967. godine, tadašnje rukovodstvo nacionalne kompanije donelo je odluku da u znak priznanja i zahvalnosti za sve zasluge i doprinos Tadije Sondermajera za razvoj srpskog i jugoslovenskog vazduhoplovstva dodeli novčanu nagradu prvom direktoru "Aeroputa". Bilo je to prvo i jedino zvanično priznanje koje je Sondermajer dobio posle rata. Buket od 40 ruža i nekoliko prosečnih plata, uručila mu je delegacija JAT-a i Muzeja vazduhoplovstva. Umro je nekoliko meseci posle ovog priznanja, 10. oktobra 1967. godine u Beogradu.

Otac Tadije Sondermajera, dr Roman Sondermajer, Poljak, rođen u Černovici 1861. godine, sa mesta docenta za hirurgiju na Krakovskom univerzitetu došao je u Srbiju 1886. godine. Bio je sanitetski pukovnik i prvi hirurg srpske vojske. Majka Stanislava, rođena Đurić, ćerka generala Dimitrija Đurića, ministra vojnog u dva mandata i dugogodišnjeg nastavnika i upravnika Vojne akademije i člana SANU, bila je uvažena članica mnogih humanitarnih i dobrotvornih organizacija. Njihovo četvoro dece, tri sina i ćerka, kršteni su kao Srbi, pravoslavne vere.