Istaknutim položajem, posebnim arhitektonskim rešenjem ili obradom, spomeničkom vrednošću ili veličinom, pojedine građevine dosežu do simbola. U Beogradu prve polovine XIX veka, takav značaj imala je Saborna crkva, po oslobođenju od Turaka Kapetan-Mišino zdanje, u Kraljevini Srbiji Stari dvor, a potom i druge...
Tekst. Slobodan – Giša Bogunović |
Svaka prirodna pojava – spomenik, napisana ili izgovorena reč, slika ili poznata građevina – može biti simbol, ako upravlja naše očekivanje ili interes prema nečemu opštijem od sebe same, smatraju filozofi teorije značenja. Za razliku od običnih znakova, kod simbola je ono prema čemu se naš pogled usmerava nešto konstantno, a ne kakva stvar ili pojedinačni događaj. Simbol, naime, najčešće upućuje na ono što nazivamo "idejom" ili "pojmom" – te je otuda i stalni, otvoreni poziv našoj misaonoj i afektivnoj reakciji.
U red retko dostižnih čovekovih želja ide i ona da se činom ili delom uzdigne do simbola. U umetnosti, to se dešava retko; u arhitekturi, koja je sudbinski posađena u prostor dodirivanja umetnosti i tehnike, estetike i puke korisnosti, "primenjena" da služi na korist čoveka, čini se još ređe; u svakodnevnom životu, predodređenom na svakojaku nuždu i iznudicu, svakako najređe. |
| Ipak, na prvi pogled i teorijski, pravilo je sasvim jednostavno, barem u umetnosti građenja. Za početak delo se ne sme iskazivati samo preko funkcije, već je svojom pojavom mora nadmašiti, upućivati na nešto drugo, a ne na svrhu samu. Svaki pravi graditelj pri tom dobro zna da se u estetizovanju i nadilaženju funkcije ne sme preterati, ali pomisao da bi mu građevina mogla dosegnuti do simbola ili makar znaka, budi u njemu golicavi titraj, poput onog u prvoj ljubavi. |
 | |
Kada je na samom početku XX veka, po projektu Jovana Ilkića i petrogradskih arhitekata, podignut terazijski hotel "Moskva", njegova pojava, njegova nova, uvećana mera, istaknut položaj i opšti izgled, u svesti ondašnjih građana ponajmanje su budili predstavu o običnoj uslužnoj građevini, jednoj od mnogih "za smeštaj gostiju i putnika". Široko ostakljenog visokog prizemlja, velelepno osvetljen venecijanskim polijelejima, obložen crvenim mermerom iznutra, a spolja, u duhu ruske i bečke secesije, švedskim granitom, mađarskim zelenim "žolnai" pločicama i majolikom, hotel je ponajmanje bio slika svoje funkcije, a ponajviše oličenje velegradske naprednosti, veličine i raskoši. Nasuprot svom niskom susedstvu, "kao pelikan u divljini", kako ga je metaforom tada opisala Lena Jovičić, hotel "Moskva" je bio svakojako, ne samo estetski, superioran. I delovao je gotovo nadrealno: izdanak hoch Evrope u susedstvu palanačkih prizemnica, usred komunalnog nereda i zaostalih urbanističkih prilika. Trideset godina po izgradnji, otuda, bila je to najčešće fotografisana zgrada predratnog Beograda, a njena predstava na anzihtskartama imala je snagu simbola, moćna da odmeni svaku panoramu i vedutu prestonice.
Tako je bilo sve do izgradnje palate, u to vreme oblakodera "Albanija", takođe na Terazijama, 1938. godine. Premda će ubrzo i sama postati simbol modernog Beograda, njeno stvaranje obeležio je golem otpor, ne samo nestabilnog terena, već za svaku novinu naročito negostoljubive patrijarhalne sredine.
Nesreća nove palate nahodila se u tome što je i njena prethodnica na tom istom mestu, staro gostinsko zdanje – kafana "Albanija", s vremenom takođe osvojila kako fizički, tako i simbolički prostor. Premda bez ikakvog posebnog arhitektonskog truda i tretmana, bez ikakve dekorativne finese, a u poslovanju bez ikakve "režije", i upravo zato, ona je u svesti mnogih Beograđana reprodukovala sentimentalnu sliku sećanja na stari i izumirući grad. Svi recidivi "kaldrmske romantike", sve ono dedovsko i starovremsko, snažno se odupiralo njenom rušenju, te je ono bilo nekoliko puta odlagano. Kada su je ipak, 1936, maljevi odneli u istoriju, njeni gosti – berberi, advokati, seljaci, skromne zanatlije, levente, umetnici, čak i učeni građevinski inženjeri, i brojni drugi, složno su je opevali i javno ožalili. |
| U vreme kad je palata "Albanija" već bila pod skelama, njena gigantska konstrukcija Beograđanima je delovala "preteće" i "opominjala" na mogućnost iznenadnog rušenja. Neosnovani strah i crne slutnje potkrepljivala je ne samo pretpostavka nemoguće saživljenosti modernog građevinskog konstrukta sa ambijentom, već i izvođenje drenaže u temeljima ovog arhitektonskog kolosa do tada neviđenim mašinama čudnog izgleda, predanje o močvarnom tlu Terazija, a možda i ezoterijom obavijena činjenica otkopavanja fosila mamuta u tresetnom zemljištu gradilišta, kako je štampa dodatno alegorijski zakitila: "na obalama nekadašnjeg Panonskog mora". |
 | |
Sve u svemu, odluka o podizanju "Albanije", građevine uzora nove graditeljske osećajnosti, zasnovane na primeni modernih tehničkih saznanja, nagovestila je novu tendenciju razvoja gradskog jezgra: na nekadašnjoj gustoj i usitnjenoj mreži vlasničkih granica čaršije XIX veka, pojaviće se čiste i krupne parcele na kojima će otpočeti gradnja po svim odrednicama volumena: dubini, širini i naročito – visini.
Po dovršenoj gradnji, izvedena palata je namah odagnala psihozu i osvojila jednodušnu naklonost stručne kritike. Oblikovana u duhu kasnog modernizma, sa dvanaestospratnim čeonim korpusom, nižim krilima ka Kolarčevoj i Ulici kneza Mihaila, obložena mermerom tamnih valera, ova impozantna gradska "kula" predstavljala je i svojevrsni neimarski presedan i prvi oblakoder Kraljevine Jugoslavije. Veoma brzo postala je reprezentant uskiptelog, modernog Beograda, njegov novi simbol. | |
|
